Geçen yıl Japonlar kuruluşlarının 2600 üncü, bu yıl da Portekizliler 800 üncü yıl dönümünü kutluladılar. On dokuzuncu asra kadar kendi adalarında, kendi kendilerine, belirsiz ve silik bir hayat yaşayan Japonların 2600 yılında epeyce masal olsa bile tarihin gözü önünde kurulan, bütün hayatı tarihçe bilinen Portekiz’in 800 yılı büyük bir hakikattir.

Japonlar bugün dünyanın en büyük devletlerinden biri oldukları, sırasıyla 1895 te Çinlileri, 1904–1905 te Rusları, 1914 te Almanları, 1932 de yine Çinlileri, 1937–1939 da üçüncü defa Çinlileri yenip zaferlerden doğan bir imparatorluk kurdukları için kuruluşlarının 2800 üncü yıl dönümünde bayram yapmak haklarıdır.

Fakat ya küçücük Portekiz? Bütün tarihinde büyük fütuhatı olmayan, şanlı zaferler kazanamayan, birinci sınıf bir şair yetiştiremeyen ve en büyük başarısı topsuz, tüfeksiz insanların ülkelerini alarak kısa ömürlü bir sömürge imparatorluğu kurmak olan Portekiz hangi hakla 800 yılın sevincini duyuyor?

Duyuyor. Çünkü geleceğe geçmişin hız verdiğini, toprak üstündeki ağacı nasıl toprak altındaki kök yaşatıyorsa yaşayan milletin de ölmüş maziden gıdalandığmı biliyor. Hiç şüphemiz olmasın: Portekiz, bugünkü çelimsiz varlığıyla yarın için büyük rüyalar görüyor. Yeni ve Fatih Vaskodögamaların arkasında yine Brezilyaya ve Hindistan’a uzanmayı istiyor. Güçsüz ve beceriksiz olduğu için bugünlük yalnız gönlünde sakladığı bu isteği gerçekleştirmek üzere, bunu gerçekleştirecek denizciler ve kahramanlar yetiştirmek düşüncesiyle çocuklarına 800 yılın destanını anlatıyor. Portekiz yarın daha büyük olmak için dün kendisinde bir takım büyüklükler olduğu kuruntusuna düşüyor. Portekizliler bugün ancak:

Lizbonu görmeyen güzel şey görmemiştir

diye türkü söyleyebiliyorlar. Fakat 800 yıllık Portekiz devlet ve milletinin yüreğinde daha büyük ve asil ümitler yaşıyor. Bu ümit şanlı zaferlerle kazanılmış geniş toprakları ile, fatihleri, şairleri ve bilginleri ile, belki bir gün kurulacak olan büyük Portekizin rüyasıdır.

Her millet yarınını sağlamlamak için bir takım yıl dönümleri yapar. Devletin kuruluşu, büyük bir zafer, istiklâlin kazanılışı, millî birliğin elde edilmesi gibi günler bütün milletçe bayram sayılır. Milletler, geleceklerine daha güçlü ve inançlı bakmak için bugünleri çocuklarına öğretirler. Geçmişine inanla bakarak büyüyen her çocuk o milletin iyi bir oğludur. Bir milletin eski çağlarında yurt ve şeref için ölmüş olanların çokluğu, ileride de böyle ölüler olacağının bir müjdecisidir. Geçmiş zaferler gelecek zaferlerin anası olduğu gibi...