Keyan Kayası denen yer kale
dibidir. Oradan hayat suyu gibi bir su kaynar.
Buraya yakın "Ali Kayası" derler bir kaya vardır. Bu
şehir halkının boş inancına göre Hazreti Ali gelip
belini dayayarak dinlendiği için hâlâ bel ağrısına
tutulanlar o kayaya belini koysa iyileşir derler.
Ama hassası Allah'tandır. Şehir ahalisi bu kayaya
"Kirli Kaya" derler. Bu kayadan yokuş yukarısı
Gayrimüslim varoşudur. 2 hanı, 2 hamamı, 1 büyük
camisi var. Hamamının birisi mahkemeye bitişik
"Çorbacı Hamamı", öteki de Keyan'a yakın, Fırat
Irmağı kıyısında "Kethüda Yeri Hamamı" dır. Varoş
etrafında büyük bir bina yoktur. Bu varoştan yukarı
şehrin büyük kalesi göğe doğru yükselir.
Kemah Kalesi beşgen şeklinde,
sağlam yapılı güzel bir kaledir. Burçları ve
duvarları büyük taşlarla yapılmıştır. Erzurum
Eyaleti içinde benzeri yok gibidir. Fırat Irmağı'na
aşırı eğilmişse de bundan zarar gelmez. Kıbleye
bakan bir kapısı ile ondan içeri iki kat kapısı
vardır. Üçü de süslü, metin demir kapılardır. Önceki
kapının iç yüzünde sağ ve solda ikişer tunç top
vardır. Boylan 27 şer karış olup 3 kantar
ağırlığında gülleler atarlar. Şurası garip ki böyle
ağır, acayip, kalkıp inmesi güç topları bu yalçın
kaya üzerine nasıl çıkarıp da koymuşlar, içerdeki
kapısının üst basamağı üzerine bir pehlivan gürzü,
Hazreti Ali'nin bir oku ve yayı asılmıştır, iç
kalede toprak örtülü 600 kadar ev vardır. Lâkin dar
yerde yapılmış bağsız, bahçesiz evlerdir. İçerisinde
"Kara Yakuboğlu"nun, "İbrahim Çelebi"nin evlerinden
başka bahçeli ev yoktur. Kale içinde kendi haline
bırakılmış boş toprak çoktur. Hatta boş olan
yerlerde 5 tane buğday ambarı var. içerisi Yavuz
Selim Han'dan beri pirinç çeltiği
(14) ve darı ile doludur. Gören, bugün
harmandan gelmiş de ambara konulmuş sanır.
Kuşatmalarda asker bununla karnını doyurur. Bu iç
kalede 11 mihrap (15) vardır.
3 tanesi camidir. Kale kapısından içeri "Beğ Camisi"
gayet büyük ve eski tarzdadır. Bir kagir minaresi
vardır. Bundan başkası tahta minareli olup diğerleri
minaresiz mescitlerdir.
Kalenin kuzeyinde, Şehitler
Kulesi üstünde büyük, küçük 32 tane top vardır.
Kapıdan aşağı, kayadan kesme su yolu ile ta aşağı,
ırmağa iner su yolu vardır. Kuşatma sırasında oradan
su alınıp susuzluk giderilir. Aşağıda birbirine
yakın 3 tane su sarnıcı vardır. Birisi çok lezzetli,
biri güherçileli su, öteki tuzlu sudur.
Bu şehrin de güzelleri herkesçe
övülüp beğenilir. Şehir Erzurum Eyaleti sınırları
içinde olup ahalisi Türk'tür. Yabancılara dost,
dindar, uysal adamları vardır. Mahsullerinden çadır
bezi, ak ve lezzetli tuzu, katık peyniri denilen
katmer peyniri meşhurdur. Midilli'nin lor peyniri,
Şam'ın kureyşe peyniri gibi peynirlerinden taze,
lezzetli ve çabuk sindirilir bir peynirdir.
