[Gök Yeleli Bozkurt]

[img]http://i18.photobucket.com/albums/b132/****/Dilsad/kultiginkulliye.jpg[/img]

ORHUN ABIDELERI


Türk adinin, Türk milletinin isminin gectigi ilk Türkce metin.

Ilk Türk Tarihi (Taslar üzerine yazilmis tarih)

Türk Devlet adamlarinin millete hesap vermesi, milletle hesaplasmasi.
Devlet ve milletin karsilikli vazifeleri.
Türk nizaminin, Türk töresinin, Türk medeniyetinin, yüksek Türk kültürünün büyük vesikasi.
Türk askeri dehasinin, Türk askerlik san'atinin ulvi tablosu.
Türk gururunun ilâhi yüksekligi.
Türk feragat ve faziletinin büyük örnegi.
Türk ictimai sahaseri.
Türk hitabet san'atinin erisilmez saheseri.
Hükümdarâne eda ve ihtisamli hitap tarzi.
Yalin ve keskin üslûbun sasirtici numunesi.
Türk milliyetciligin temel kitabi.
Bir kavmi bir millet yapabilecek eser.
Türk dilinin mübarek kaynagi.
Türk yazi dilinin ilk, fakat harikulâde islek örnegi ve Türk yazi dilinin baslangicini milâdin ilk asirlarina cikartan delil.
Türklügün en büyük iftihar vesilesi olan eser.

Orhun âbidelerini vasiflamak isteyince, insanin zihninde iste bu gibi ifadeler siralanmaktadir.
Orhun âbideleri Göktürk devrinden kalma kitâbelerdir. Göktürkler, milâttan önceki asirlarda Hunlar tarafindan kurulup, degisen sülâleler ve boylar idaresinde devam edegelen Asya'daki büyük Trük Imparatorlugun 6. asirla 8. asir arasindaki devresinde hüküm sürmüslerdir. 6. Asrin ilk yarinda Türk devletinin basinda Avarlar bulunuyordu. 552 tarihinde Bumin Kagan Avar idaresine son vererek Türk devletinin Göktürk hanedani devrini acti. O devirde büyük kaganligin merkezi devletin dogu kisminda idi ve bati kismi da doguya bagli tâbi bir kaganlikla idare ediliyordu. Bumin Kaganin kardesi Istemi Kagan da 576'ya kadar bu bati bölümün kagani idi.

Bumin Kagan, Göktürk hâkimiyetinin kurdugu sene icinde öldü ve sirasiyla üy oglu, büyük kaganlik yaptilar. Birincisi 553'te, ikincisi 553 - 572'de, ücüncüsü de 572-581 tarihlerinde hüküm sürdüler. Bunlardan ikincisi olan Mukan zamaninda devlet Mancurya'dan Iran'a kadar uzanan kuvvetli bir imparatorluk hâline geldi.
Daha sonra devlet, bir yandan kuvvetli hakanlarin yoklugu ve devleti teskil eden kavimlerin cekismeleri , öte yandan bilhassa cin entrikasi yüzünden bir sürü karisikliklar gecirdi ve nihayet 630'da devletin asil dogu kismi Cin hâkimiyetine gecti. Zamanla Cin hâkimiyeti bati kismina da sirayet etmege basladi. Fakat bu Cin esareti daha fazla devam etmedi ve Kutlug Kagan veya ikinci adiyla Iltiris Kagan, Cin hâkimiyetine son vererek 680-682 senesinde devleti yeniden toparladi. Iltiris Kagan 691' de ölünce yerine gecen kardesi Kapgan Kagan idaresinde devlet yeniden eski hasmetini buldu.

Iltiris Kagan'in Bilge ve Kül Tigin adli iki oglu vardi. Öldügünde bunlar 8 ve 7 yaslarinda idiler. Kapgan Kagan 716'da ölünce idareyi onun ogullari almak istedi. Fakat Bilge ve Kül Tigin kardesler buna mâni olarak ve amcazadelerini tasfiye ederek babalarinin devletine el koydular ve Bilge Kagan hükümdar oldu. Iki kardes babalarinin ve amcalarinin devrinde kalmis ihtiyar vezir, Bilge Kagan'in kayinpederi Tonyukuk'un da yardimiyla devleti daha da kuvvetlendirdiler. Sonra 731'de Kül Tigin, 734 'de Bilge Kagan öldü. Bilge Kagan'in ölümünden 10 sene kadar sonra Uygurlar, devleti ele gecirerek 745 'de Göktürk hakimiyetine son verdiler.

Birinci olan Kül Tigin âbidesini agabeyisi Bilge Kagan 732'de diktirmis, ikincisi olan Bilge Kagan âbidesini de ölümünden bir yil sonra 735'de kendi oglu olan kagan diktirmis. Ücüncü olarak verilen Tonyukuk âbidesi ise 720-725 senelerinde kendisi tarafindan dikilmistir.

Orhun âbidelerine Orhun kitabeleri de denir.
Süphesiz bunlar kitabedir. Fakat hem maddî bakimdan, hem manevi bakimdan bu kitabeler söz gütürmez birer abidedir. Muhtevalari gibi heybetli yapilari da âbide hüviyetindendir. Onun icin bunlari ifade eden in iyi isim Orhun âbideleri tâbiridir.