[Gök Yeleli Bozkurt]

Kül Tigin Âbidesi

[img]http://i18.photobucket.com/albums/b132/****/Dilsad/kultiginbasi.jpg[/img]

Kül Tigin Âbidesi, kagan olmasinda ve devletin kuvvetlenmesinde birinci derecede rol oynamis bulunan kahraman kardesine karsi Bilge Kagan'in duydugu minnet duygularinin ve kendisini sanatkârane bir vecd ve coskunlugunun icine atan müthis teesürün ebedî bir ifadesidir. Bilge Kagan bu ruh hâli ile âbide insaatinin basinda oturup, eserin hazirlanmasina bizzat nezaret etmistir. Âbidedeki ulvî ve mübarek hitabe onun agzindan yazilmistir, âbidede o konusmaktadir, müellif odur.
Kül Tigin âbidesi, kaplumbaga seklindeki oyuk bir kaide tasina oturtulmustur. Kesfeldildigi zaman bu kaidenin yaninda devrilmis bulunuyordu. bilhassa devrik veziyette rüzgâra maruz kalan kisimlarinda tahribat ve silintiler olmustur. Sonradan yerine dikilmistir. Yüksekligi 3,75 metredir. Itina ile yontulmus, bir cesit kirec tasi vea saf olmayan mermerdendir. Yukariya dogru biraz daralmaktadir. Dört cepehlidir. Dogu ve bati cephelerinin genisligi asagida 132, yukarida 122 santimdir. Güney ve Kuzey cepheleri ise asagida 46, yukarida 44 santimdir.
Âbidenin üstü kemer seklinde bitmektedir ve yukari kisimda bes kenarli olmaktadir. 'Dogu cephesinin üstünde kaganin isareti vardir. Bati cephesi büyük bin Cince kitabe ile kaplidir. Diger üc cephesi Türkce kitabelerle doludur. Cepheler arasinda kalan ve keskin olmayan kenarlarda ve Cince kitâbenin yaninda da Orhun yazisi vardir.Âbidenin civarinda türbe enkazi , pek cok heykel parcalari ve âbideye cikan iki tarafi heykeller, taslar dizili 4, 5 km lik nbir yol bulunmustur.
Bu heykel parcalari arasinda son zamanlarda Kül Tigin'in basi ve karisinin gövdesi ve yüzünün bir kismi da bulunmustur.
Âbidenin ve türbenin insasinda Türk ve cin sanatkârlari beraber calismislardir. Âbidedeki kitâbeleri Bilge Kagan ve Kül Tigin'in yegeni Yollug Tigin yazmistir.

GÜNEY YÜZÜ


Metin

Tercüme

1 Tengri teg tengriden bolmis Türk Bilge Kagan

bu ödke olurtum. Sabimin tüketi esidgil. Ulayu ini

yigünüm oglanim biriki ogusum budunum biriye

sadpit begler yiriya tarkat buyruk begler Otuz [Tatar...]


[1] Tanri gibi gökte olmus Türk Bilge Kagani, bu zamanda

oturdum. Sözümü tamamiyla isit. Bilhassa kücük kardes

yegenim, oglum, bütün soyum, milletim, güneydeki sadpit

beyleri, kuzeydeki tarkat, buyruk beyleri, Otuz Tatar.........


.................................................. ...............................................
2 Tokuz Oguz begleri buduni bu sabimin edgüti esid

katigdi tingla: Ilgerü kün togsik [kop] m[ang]a

k[örür]. [Bunc]a budun

[2] Dokuz Oguz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice isit,

adamakilli dinle: Doguda gün dogusuna, güneyde gün

ortasina, batida gün batisina, kuzeyde gece ortasina kadar,

onun icindeki millet ban tabidir. Bunca milleti


.................................................. ...............................................

3 kop itdim. Ol amti any ig yok. Türk kagan Ötüken

yis olursar ilte bung yok. Ilgerü Santung yazika tegi

süledim, taluyka kicig tegmedim. Birigerü Tokuz

Ersinske tegi süledim, Tüpütke kicig [teg]medim.

Kurigaru Yincü ög[üz]

[3] hep düzene soktum. O simdi kötü degildir.Türk kagani

Ötüken ormaninda otursa ilde sikinti yoktur. Doguda

Santung ovasina kadar ordu sevk ettim, denize ulasmama

az kaldi. Güneyde Dokuz Ersine kadar ordu sevk ettim,

Tibete ulasmama az kaldi. Batida inci nehrini gecerek

.................................................. ...............................................
4 kece Temir Kapigka tegi süledim. Yirigaru Yir Bayirku

yiringe tegi süledim. Bunca yirke tegi yoritdim.

Ötüken yista yig idi yok ermis. Il tutsik yir Ötüken

yis ermis. Bu yirde olurup Tabgac budun birle

[4] Demir kapiya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir

Bayirku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar

yürüttüm. Ötüken ormanindan daha iyisi hic yokmus.

Il tutucak yer Ötüken ormani imis. Bu yerde oturup

Cin milleti ile

.................................................. ...............................................

5 tüzültüm. Altun kümüs isgiti kutay bungsuz anca birür.

Tabgac budun sabi sücig agisi yimsak ermis. Sücig sabin

yimsak agin arip irak budunug anca yagutir ermis.

Yagura kondukda kisre any ig bilig anda övür ermis.

[5] anlastim. Altini, gümüsü, ipegi ipekliyi sikintisiz öylece

veriyor. Cin milletinin sözü tatli,ipek kumasi yumusak imis.

Tatli sözle, yumusak ipek kumasla aldatip uzak milleti

öylece yaklastirirmis. Yaklastirip konduktan sonra, kötü

seyleri o zaman düsünürmüs.


.................................................. ...............................................

6 Edgü bilge kisig edgü alp kisig yoritmaz ermis. Bir kisi

yang ilsar ogusi buduni bisükinge tegi kidmaz ermis.

Sücig sabinga yimsak agisinga arturup öküs Türk budun

öltüg. Türk budun ölsiking. Biriye Cogay yis Tögültün

[6] iyi bilgili insani, iyi cesur insani yürütmezmis. Bir insan

yanilsa, kabilesi milleti, akrabasina kadar barindirmazmis.

Tatli sözüne, yumusak ipek kumasina aldanim cok cok,

Türk milleti, öldün;Türk milleti, öleceksin! Güneye Cogay

ormanina, Tögüldün

.................................................. ...............................................

7 yazi konayin tiser Türk budun ölsikig. Anda anyig kisi

anca bosgurur ermis. Irak erser yablak agi birür, yaguk

erser edgü agi birür tip anca bosgurur ermis.Bilig bilmez

kisi ol sabig alip yaguru barip öküs kisi öltüg.
[7] ovasina konayim dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda

kötü kisi söyle ögretiyormus: Uzak ise kötü mal verir, yakin

ise iyi mal verir deyip öyle ögretiyormus. Bilgi bilmez kisi o

sözü alip, yakina gidip, cok insan, öldün!


.................................................. ...............................................

8 Ol yirgerü barsan Türk budun ölteci sen. Ötüken yir

olurup arkis tirkis isar neng bungug yok. Ötüken yis

olursar benggü il tuta olurtaci sen. Türk budun tokurkak

sen. Acsin tosik ölmez sen. Bir todsar acsik ölmez sen.

Antagingin

[8] O yere dogru gidersen, Türk milleti öleceksin! Ötüken

yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hic bir sikintin

yoktur. Ötüken ormaninda oturusan ebediyen il tutarak

oturacaksin. Türk milleti, toklugun kiymetini bilmezsin.

Aclik, tokluk düsünmezsin. Bir doysan acligi düsünmezsin.

Öyle oldugun

.................................................. ...............................................

9 ücün igidmis kaganingin sabin almatin yir sayu bardig.

Kop anda alkintig, ariltig. anda kalmisi yir sayu kop toru

ölü yoriyur ertig. Teng ri yarlikadukin ücün [ö]züm

kutum bar ücün kagan olurtum. Kagan olurup

[9] icin, beslemis olan kaganinin sözünü almadan her yere

gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri

kalaninla her yere hep zayiflayarak, ölerek yürüyordun.

Tanri buyurdugu icin, kendim devletli oldugum icin, kagan

oturdum. Kagan oturup

.................................................. ...............................................

10 yok cigany budunug kop kubratdim. Cigany budunug

bay kildim. Az budunug öküs kildim. Azu bu sabimda

igid bar gu? Türk begler budun buni esiding. Türk

[budun ti]rip il tutsikingin bunda urtum. Yangilip

ölsikingin yime
[10] ac, fakir milleti hep toplattim.Fakir milleti zengin

kildim. Az milleti cok kildim. Yoksa, bu sözümde yalan

var mi? Türk beyleri, milleti bunu isitin! Türk milletini

toplayip il tutacagini burda vurdum. Yanilip ölecegini yine

.................................................. ...............................................

11 bunda urtum. Neng neng sabim erser benggü taska

urtum. Angar körü biling. Türk amti budun begler bödke

körügme begler gü yangiltaci siz? Men b[enggü tas

tokitdim... Tabg]ac kaganda bedizci kelürtüm,

bedizet[t)im. Mening sabimin simadi.

[11] burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedi tasa vurdum.

Ona bakarak bilin. Simdiki Türk milleti,beyleri,bu zamanda

itaat eden beyler olarak mi yanilacaksiniz? Ben ebedi tas

yontturdum... Cin kaganindan resimci getirdim,resimlettim.

Benim sözümü kirmadi.

.................................................. ...............................................
12 Tabgac kaganing icreki bedizcig iti. Angar adincig

bark yaraturtum. Icin tasin adincig bediz urturtum. Tas

tokitdim. Köng ülteki sabimin u[rturtum... On Ong

ogling]a tatinga tegi buni körü biling. Benggü tas

[12] Cin kaganin maiyetindeki resimciyi gönderdim. Ona

bambaska türbe yaptirdim. Icine disina bambaska resim

vurdurdum: Tas yontturdum. Gönüldeki sözümü

vurdurdum... On ok ogluna, yabancina kadar bunu

görüp bilin. Ebedi tas

.................................................. ...............................................

13 tokitdim. b[u...il] erser, anca taki erig yirte irser,

anca erig yirte benggü tas tokitdim, bitid[d]im. Ani

körüp anca biling. Ol tas [...]dim.

Bu bitig bitigme atisi Yol[l]ug T[igin].
[13] yontturdum... Il ise, söyle daha erisilir yerde ise, iste

öyle erisilir yerde ebedi tas yontturdum, yazdirdim. Onu

görüp öyle bilin. Su tas... dim.

Bu yaziyi yazan yegeni Yollug Tigin