|
Irak'ta Türkmen Tarihi
(Araştırma)
Birinci ünite
1.Türkmen kimdir.
2.Türkmen adın anlamı.
3.Türkmen boylarının ad ve yurtları.
İkinci ünite
1.Irak'ta Türkmenlerin tarihi kökeni
2.Irak’ta Türkmen varlığın ilk tarihi başlangıçları.
3.Buveyhi devleti döneminde türkmenler.
4.Selçuklar döneminde türkmenler.
5.Musul’da atabeylik devleti.
6.Erbil beylik atabeyliği.
7.Kerkük’te kapçak beyliği.
Üçüncü ünite
Irak’ta bağımsız Türkmen hükümetleri.
1.Celayir hükümeti.
2.Karakoyunlu devleti.
3.Akkoyunlu devleti.
4.Irak’ta safevi devleti.
5.Moğol döneminde türkmenler.
6.Osmanlı yönetim döneminde türkmenlerin ırak’a girmeleri.
Dördüncü ünite:
1.Türkmenler ırak’ın yeni ve çağdaş tarihinde.
2.Irak’ta türkmenlerin yerleşim bölgeleri.
3.Nüfusları.
Önsöz
Türkmenler ırak halkı’nın bir bölümüdür. Irak’ın diğer halkları gibi şan ve yiğitlik dolu bir tarihe asil ve şanlı bir kültür’e ve dedelerden oğullara taşınan ulusal bir mirasa sahiptirler. Ama bir çok nedenden dolayı yeterli önemi göremeyen türkmen tarihi dolayısıyla sosyal, siyasi ve ekonomi yönden de desteklenmediğinden araştırmalar konusunda yeterli ilgiyi görmemiştir. Ayrıca türkmen ulusçuluğu varlık ve kimliğinin ispatlaması konusunda da tarih boyu hüküm süren güçler sayesinde değişik insanlık dışı durumlarına boyun eğmek zorunda kalmıştır. Türkmen ulusçuluğu h. 54 yılında basra’da yerleşme dönemine ait bir geçmişe sahiptir. Ancak ırak tarihi boyunca hep ırkçı siyasette maruz kalmıştır. İki milyondan fazla türkmen vatandaşını yok etmeyi amaçlayan bu siyaset, hazırlanmış planlara dayanarak bastırma, soykırım, zorunlu göç gibi uygulamalarla az sayılmayan köyleri yok edip kalanları da araplaştırmıştır. Irak’taki türkmenler, milli tarih ve kimliklerini çirkinleştirmekten uzak tutup ıraklı kimliklerini açıklayan uzman incelemelerine ihtiyaç duymaktadırlar. Dolayısı ile tarihin derin denizlerine dalarak tarihte türkmenlerin gerçek ve sabit rolünü açıklamalıyız. Bunun için de davamızı destekleyip de varlığımızı kanıtlayan belgeler bulunsun diye ırak türkmenleri adlı araştırmamızı hazırladık. Araştırmamız üç üniteden oluşmaktadır.
Birinci ünite: Türkmen adı hakkında verilen görüşler ve türkmen boylarının yöre ve adlarını arz ederek türkmenlerin aslının araştırılması.
İkinci ve üçüncü üniteler: tarihi aşamalar içerisinde ırak’ta türkmen varlığı.
Dördüncü ünite: yeni çağda ırak’ta türkmen tarihi ve ırak’ta türkmenlerin yerleşim ve nüfusları.
Bu incelemenin amacı bilimsel gerçeklere dayanarak ırak’ta 1000 yıldan daha fazla geçmişe sahip türkmenlerin tarihi gerçeklerini açıklamaktadır.
Birinci ünite
1.Türkmen kimdir?
Türkmenler orta asya’da yerleşen bir türk kavmidir. Türkmen adını m.11nci yüzyıldan bu yana kullanmışlardır. Önce farsça olan toplu (türkmanend) biçiminde kullanmışlardır. Bu şekille de fars tarihçisi olan (kalgırdizi)’nin kitabında yer almıştır. Ayrıca abu el-fazıl el-behkıy (oğuz) anlamına gelen türk lafını tüm yazılarında kullanmıştır.
Orhun kitaplarında menğolya’da oturmaya alışan oğuzlar’ın m.8nci yüzyıl döneminde o yörelerde yaşadıkları yazılmıştır. Doğuda türkmenleri anan ilk kişi ise tungatin idi. Çin bilgini (tükümeng) biçiminde türkmenlerden bahsetmiştir. Tungatin rivayetinde şöyle söylüyor (tükümeng) sektek diyarı yani şimdiki diyarın diğer bir adıdır ve bu diyar hıristiyanlar döneminin başlangıcında doğudan başlayıp m.10ncu yüzyılında oğuzların ana yurdu olan siham ırmağının aşağı akımına kadar uzanırmış. Ayrıca hers de alman bavyera bilginler akademi toplantısında buna işaret etmiştir. Türkmen arap coğrafya musanniflerine ait olan mukaddesi kitabında da türkmen adı kayıt edilmiştir. Türkmen kelimesi kaşgarlı mahmut döneminden bu yana kullanılmıştır. Ayrıca farsça yaygın olan türkmen’de yani türk’e benzer deyimi de ortaya çıkmıştır. Türkmenlerin batı asya’da yayılmasına dair bir bilgi istendiği zaman m.11nci yüzyılında meydana gelen olaylardan dolayı selçuk oğulları hakkında yazınlara bakabiliriz. Ayrıca şimdi orta asya’da yaşayan türkler dikdörtgen başları ile bilinirlerdi. Nedeni de orta asya’da yaşayan iranlı hakları ile kaynaşmalarındandır. Doğulaşan (partulu) çin kaynaklarına dayanarak şöyle söylemiştir. Hazar denizden çin sınırlarına kadar uzanan yerde üç türk halkı bulunmaktadır.
A.El-gaz:hazar denizinden (sirdarya) ırmağının orta akımına kadar uzanan yerde yerleşmişlerdir.
B.El-karluk:yirmi gün yaya süresi (kırınağane)’nin doğusuna düşen yerlerde yerleşmişlerdir.
C.El-seğir oğuz (otukas oğuzlar): (karluk) topraklarının sınırlarından başlayıp çin’e kadar uzanan yerlerde yerleşmişlerdir.
Yukarıdaki bilgilere dayanarak (el-gaz ve karluk) kabileleri, hazar denizi civarındaki geniş yerlerden, şirdarya ırmağının akım ortalarından ve yirmi gün yaya süresi ile kırnağa’nın doğusunda yaşayan insanlara türkmen adı verilmiştir. Ebu sait de söylüyor türkmenler, selçuk oğulları döneminde rum’u fetih eden türklerin büyük bir neslidir. Ekleyerek söylüyor, mezopotamya ve horasan’da yerleşip islam’ı din bilen daha sonra anadolu, ırak ve orta doğu devletlerine akım yapan türkmenler, oğuz türkmenlerindendir. Türk dallarının en görgülü dalı olup tarihte en büyük imparatorluk sayılan selçuk ve osmanlı imparatorluğunu kurmuşlardır.
2.Türkmen adının anlamı
Türkmen adı hakkında birbirinden ayrı bir çok görüşler ortaya atılmıştır. Bunlardan ebu fida şunları söylemiştir. Türkmenlerin bu adı almasının nedeni horasan ve mezopotamya türkleri müslüman olduktan sonra tercüman diye adlandırıldılar. Çünkü bu cemaat arap fathileriyle müslüman olamayan türkler arasında tercüman olarak çalışıyorlardı. Bu ünvan değiştirilerek zamanla türkmen olmuştur. Ayrıca derbülü söylüyor : oğuz han’a mensup olan bazı oymaklar horasan batısına göç ederek orada yerleşti ve babaları döneminden kalan sert şiveyi kullandıklarından dolayı horasan halkı tarafında türk’e benzer adını aldılar. Rus partold da bu konuda:türkmen adı aslı meçhul olan bir kelimedir ilk defa m.10ncu yüzyıla ait olan kitaplarda kullanılmaya başlanmıştır demiştir. Tarih uzmanı dr. Faruk somer’e ait bir görüşte: m.10ncu yüzyılda islam devletleri ile ticari ilişkiler sonucu müslüman olan oğuz oymaklarının çoğuna türkmen adı verilmiştir. Bu ad geliştirilerek iki çağdan sonra oğuz adı yerine kullanılmıştır. Türk tarihçisi yılmaz öztuna ise;müslümanlar, türkmen adını müslüman oğuz türklerine vermişlerdir. Ayrıca bu kelime m.11nci yüzyılda oğuz adının eş anlamı olarak göçebe oğuz kabilelerine de verilmiştir. Belki de ibn-i kesir ve mehmet neşri’nin söylediği gibi türkmen (türk ve dinlerden) oluşan birleşik bir kelimedir. Ayrıca türk musanniflerinden olan hüseyin hüsamettin görüşünü açıklayarak şöyle söylüyor; (man) büyüklük ihtişam anlamına gelir. Böylece genel anlamı büyük türk olur. Önemli olan diğer görüşler ise türk dil bilgisi kurarlarına dayanarak, men–man adetleri türkçe’de büyüklük, sonsuzluk, çokluk ve saflık anlamına geliyor. Kısaca birleşik turkmanend kelimesi (asil türk) yada (safkan türk) anlamına gelir. Necip asım fira ise şöyle söylüyor; türkmen kelimesi (türk+man) dan oluşmuş olup türk adamı yada türk savaşçısı anlamına gelmektedir.
3.Türkmen boylarının ad ve yurtları
Oğuz boylarının tekil ismi daha eski bir biçimde ortaya çıkmıştır. Bunlardan mahmut kaşfir kitabında “salur yerine salgır ve yazir yerine yazgir” gibi ifadelere yer vermiştir.. Bu boyların sayısı ise reşiddedin fazıl el-hemezani’nin kitabında ortaya çıktığı gibi 24 boydur. Ama mahmut kaşfir’in kitabında bu boy adlarının sadece 21 tanesi gözükmektedir. Kalan üç boy’dan ise reşideddin, birli, korik ve kakın biçiminde bahsetmektedir. Böylece reşideddin fazil el-hamezani tarafından anılan boy adı 24 tanedir. Bu sayıyı birçok türkmen efsaneleri ortaya çıkarmıştır. Mahmut kaşfiri’ye göre ise 21 boydur. Aslında bu boyların sayısı 24 boydur ama islamdan önce diğer boylardan üç boy ayrılarak boğaz halkını oluşturulmuştur. Türkmen adı moğol döneminde oğuz adı yerine kullanılmıştır. Oğuz kelimesinin m.12nci yüzyılda kullanması fazla yaygın idi. Reşideddin veya mahmut kaşfiri bu boyların yurtları hakkında hiçbir bilgi vermemişlerdir.
Tak-yak ve yazgır yada yazırhım boyları h.6 yüzyıl sonunda belirli yurdu olan en eski boylardandır ve konut yerleri balkan doğusundadır. Oğuz topluluklarından olan türkmenler ırak’a girdikten bu yana 22 boya ayrıldılar. Bu boylar da (kınık, kıyığ, bayındır, rafa, silferi, afşar, bekitla, bekder, bayat, yezgir, aymer, kırablık, akder, eked, tutraka, avleyin, dilğ, tükır, bıcık, guldu, cepni ve çırıklığ).
Ebu battuta ise osmanlılar türkmen adı ile söylenmiştir. Halim el-zahiri’de (h.9) m.15. Yüzyılda (bıroklimat arap edebiyat ve tarihçisi) kitabı için gazze’den diyarbakır’a kadar memlükler imparatorluğunda yaşayan türkmen boyları adını bir bir yazıdan almıştır. Diyarbakır bölgesindeki dulkadir boyu da halil el-zahiri’nin andığı gibi türkmen boylarından siyasi varlığa sahip olan tek boydur. Gerçekten asya batısında akkoyunlu ve karakoyunlu devletleri hariç diğer türkmen devletlerinin hiçbir siyasi rolü olmamıştır. Ayrıca moğol dönemine kadar eski put tapanlığını koruyan orta asya’daki türk halklarından olan türkmen boylarınında bir rolü vardı. Ama bu boyların kalkınması diğer geçebe uluslar gibi tekil kişiler çabasına dayandığı için adları geçmemiş örneğin saek. Oymağı ki halen 1651 yılında öldürülen komutanlarının adına dayanarak kendilerine bir ad vermişlerdir. Irak’taki türkmenler türk boylarının bir karşımıdır. Özellikle oğuz ve el-gazi boylarının. Bu boylar sayısız dalgalar şeklinde değişik dönemlerde kazvin denizi ile batı çin sınırları arasına düşen orta asya’dan gelmişlerdir. Ayrıca milletler komisyonu tarafından musul vileyetinin dönüşünü incelemek için verilen raporlara dayanarak m.11 yüzyılda çihon ırmağını aşıp islam’i bilen türkler, türkmen adını almışlardır.
|