1920-1930 YILLARI ARASINDA AZERBAYCANLILAR...

[Tomay]

1920-1930 YILLARI ARASINDA AZERBAYCANLILARIN YURTDIŞINDAKİ
KÜLTÜREL FAALİYETLERİ

Prof. Dr. İsmail AKA
Ege Üniversitesi, İzmir /Türkiye



Rusya ile İran arasında imzalanan 1813 Gülistan ve 1828 tarihli Türkmençay Muahedeleri, Azerbaycan'ın kaderi üzerinde büyük bir rol oynadı ve Azerbaycan ikiye bölündü. Bolşevik İhtilali'nden sonra, 1918'de kuzeyde Mehmet Emin Resulzade başkanlığında Azerbaycan Cumhuriyeti ilân edildiği gibi, 1920'de de güneyde Şeyh Muhammet Hıyabanî Azerbaycan Demokrat Fırkası tesis ile Azadistan Cumhuriyetini ilân etti. Lâkin 28 Nisan 1920'de Bolşevikler Azerbaycan Cumhuriyetine son verince, Tebriz'deki Azadistan Cumhuriyeti Aras Nehri'nin kuzeyindeki Sovyet iktidarına muhalif olanların sığınağı haline geldi. Devlet Başkanı Mehmet Emin Resulzade ise Azerbaycan Cumhuriyetinin yıkılması üzerine bir müddet saklanmış, daha sonra yakalanarak Bakü'de hapsedilmişti. Lâkin hapiste iken, Stalin'in teklifini kabul ederek Moskova'ya gitmiş, buradan Leningrad'a geçmiş, ardından Finlandiya'ya kaçıp Berlin ve Paris üzerinden, 1922 senesi sonlarında İstanbul'a gelerek, Azerbaycan meselesi hakkında neşriyata başlamıştır. İstanbul'a geldiğinde İlk olarak "Azerbaycan Cumhuriyeti Keyfiyet-i Teşekkülü ve Şimdiki Vaziyeti" adlı kitabını neşretmiştir. Onun aynı sene neşrettiği bir kitabı ise "Asrımızın Siyavuşu Azerbaycan Dastanî Fecayi'ne Ait Bir Mukayese"dir.



Resulzade başta olmak üzere, kaçan Azerbaycan Türkleri kendi aralarında birlik sağlamak için bir teşkilâta ihtiyaç duymuşlardır. Bunun neticesinde 27 Nisan 1924'te İstanbul'da, "Azerbaycan Millî Merkezi" adlı cemiyeti kurmuşlardır. Merkez 1920'de, Bolşeviklerin istilasına maruz kalmış olan Azerbaycan Cumhuriyetinin istiklâlini yeniden mümkün kılmak için mücadeleyi hedef seçmiş olup, bu hedefe ulaşmak için Kuzey ve Güney Azerbaycan'daki millî cereyanlara maddî ve manevî destek sağlayacaktı, 1924-1931 seneleri arasında Merkezde şu şahıslar vazife görmüşlerdir:



1. M. E. Resulzade, 2. Abbas Kâzımzade, 3. Mehmet Ali Resuloğlu, 4. Halil Bey Hasmemmetli, 5. Ali Merdan Topçubaş, 6. Ekber Ağa Şeyhülislam, 7. Mustafa Vekilli, 8. Mir Yakub Mehdizade, 9. Ceyhun Hacıbeyli, 10. Mehmet Sadık Aran, 11. Rüstembey Şefıbeyli, 12. General İsrafil Bey, 13. Abbas Atamalibeyli, 14. Abdülalibey Emircan, 15. Nagi Şeyhzamanlı, 16. Mehmet Muharrem.



Resulzade'nin Türkiye'ye gelmesi ile siyasî faaliyetlerin yanında, bu faaliyetleri desteklemek için gazete ve mecmualar da neşredilmeye başlanmıştır. 1923 ile 1931 seneleri arasında, sıra ile Yeni Kafkasya Mecmuası (1923- 1927); Azerî Türk Mecmuası (1928-1930); Yeşil Yaprak Mecmuası (1928); Odlu Yurt Mecmuası (1929-1931) ve Bildiriş Gazetesi (1930-1931) neşredilmiştir. Bunlardan:



1. Yeni Kafkasya Mecmuası; İstanbul'da neşredilmiştir. 15 günde bir yayınlanan içtimaî ve siyasî bir mecmua olup, 94 sayı neşredilmiştir. Baş muharriri Mehmet Emin Resulzade'dir ve muhacerette neşredilen ilk mecmua olması bakımından ehemmiyetlidir.



2. Azerî Türk Mecmuası: Azerbaycanlıların 15 günde bir neşrettikleri edebî, içtimaî, iktisadî ve siyasî bir mecmua olup, Mesul müdürü Mehmet Sadık Aran'dır. 30 sayı neşredilmiştir.



3. Yeşil Yaprak Mecmuası: Mehmet Sadık Aran tarafından 3 sayı neşredilmiştir.



4. Odlu Yurt Mecmuası: M. E. Resulzade'nin neşrettiği bir mecmuadır. Baş muharriri iğini de o yapmış olup, aylık olarak 31 sayı neşredilmiştir. Mecmua başta Azerbaycan olmak üzere, Rusya baskısı altında bulunan milletlerin ve İslâm aleminin meselelerine yer vermiştir.



5. Bildiriş Gazetesi: Azerbaycanlıların, Mirza Bala tarafından İstanbul'da neşrettiği haftalık gazetedir. 58 sayı neşrolunmuştur. 4 sahifeden İbaret olup, Azerbaycanlılar tarafından Türkiye'de neşrolunan ilk gazetedir. Baş muharrirliğini de Mirza Bala yapmıştır. Gazetede Azerbaycan ve Türk Dünyası ile alâkalı haberler, Rusya'daki hadiseler, çeşitli hatıralar yer almıştır.



Bu senelerde yukarıdaki mecmualara ilâve olarak bazı kitap ve risaleler de neşredilmiş olup, bunların gayesi Azerbaycan'ı halka anlatmak ve halkın Azerbaycan davasına desteğini temin etmekti. Bu senelerde şu eserlerin neşredildiğini görüyoruz:



1. M.E. Resulzade, Azerbaycan Cumhuriyeti



2. M.E. Resulzade, Asrımızın Siyavuşu



3. M.E. Resulzade, İstiklâl Mefkuresi ve Gençlik



4. M.E. Resulzade, Rusya'da Siyasî Vaziyet



5. M.E. Resulzade, İhtilâlci Sosyalizmin İflası ve Demokrasinin Geleceği



6. Mirza Bala, Azerbaycan Misak-ı Millîsi



7. Mirza Bala, Ermeniler ve İran



8. Şiirler Mecmuası



M. E. Resulzade, İstanbul'daki faaliyetlerini bir yazar olarak sürdürmeye çalışırken, pek çok maddî ve manevî zorluklara katlanmış, nihayet Türkiye'den ayrılmak mecburiyetinde kalarak, 1928 senesinde Avrupa'ya gitmiştir. Avrupa'da, başta Almanya ve Polonya olmak üzere, Fransa ile Romanya'da bulunmuştur. Avrupa'da ikamet ettiği zamanlarda, Türkçe, Fransızca, Almanca, Lehçe ve Rusça bazı makaleler yazmıştır. Avrupa'da neşrettiği gazete ve dergiler, İstiklâl, Kurtuluş ve Die Befreiung isimlerini taşımaktadır. Bunlardan İstiklâl 1932-1934 seneleri arasında ayda 3 defa; Kurtuluş, Berlin'de 1934-1938 seneleri arasında; Die Befreiung ise Berlin'de 1939 senesinde neşredilmiştir. Resulzade, Almanya'da neşrettiği bu gazete ve mecmualar haricinde, Rusya Mahkûmu Milletlerin neşriyatı olup, Paris'te Fransızca olarak yayınlanan Promethee (1928-1939) ile yine Paris'te Rusça neşrolunan Kafkasya (1932-1938)'da da makaleler yazmıştır.



Resulzade, 1947 senesinde Türkiye'ye dönmüş, l Şubat 1949'da Azerbaycan Kültür Derneği'ni kurmuş, Azerbaycan Mecmuası'nı neşretmeye başlamıştır. O bu devrede de:



1. Azerbaycan Kültür Gelenekleri



2. Çağdaş Azerbaycan Edebiyatı



3. Çağdaş Azerbaycan Tarihi



4. Azerbaycan Şairi Nizamî



adlı kitapları neşretmiş, Türk Ansiklopedisine Azerbaycan ile alâkalı makaleler yazmış, Millî Kütüphanede çalışmış ve l Mart 1955'te Ankara'da ölmüştür.



Adını zikretmemiz gereken bir diğer kişi ise Mirza Bala'dır. O 1898 senesinde Bakü'de doğmuş, genç yaşlarda gazetelerde makale yazmaya başlamıştır. Azerbaycan'ın 1920 senesinde Ruslar tarafından İşgali üzerine tutuklanmış, daha sonra 1923 yılında İran'a kaçmıştır. Burada, Enzeli'de bir müddet muallimlik yapmış, Tebriz üzerinden, 1927 senesinde İstanbul'a gelmiştir. 1932'de Polonya'ya gitmiş, l. Cihan Harbi'nin başlaması ile tekrar Türkiye'ye dönmüştür. 8 Mart 1959'da ölümüne kadar, Yeni Kafkasya, Azeri Türk, Odlu Yurt, Bildiriş, İstiklâl, Kurtuluş, Azerbaycan Yurt Bilgisi, Birleşik Kafkasya, Azerbaycan Mecmuaları ile Cumhuriyet ve Milliyet Gazetelerinde makaleler yazmıştır. Sayısı 2000'i aşan gazetede yayınlanmış makalelerinden İran ile alâkalı olanları şunlardır:



-Azerbaycan'da Neler Oluyor? Cumhuriyeti, 15 Ocak 1947



-Azerbaycan ve İran Türkleri, Cumhuriyet, 29 Ocak 1947



-İran'da Federasyon mu? Cumhuriyet, 26 Ağustos 1948



-iran'da Komünistlik, Cumhuriyet, 22 Mart 1949



-İran Azerbaycan'ı İkinci Bir Kore mi Olacak? Cumhuriyet, 8 Eylül 1950



-İran Hadiseleri ve..., Cumhuriyet, 7 Mayıs 1951



-İran'daki Son Hadiseler ve Azerbaycan İstiklâl Davası, Cumhuriyet, 28 Mayıs 1952



-İran'da Diktatörlük, Milliyet, 16 Ağustos 1952



-İran'da Islahat Hareketleri, Milliyet, 30 Eylül 1952



-İran'da Çarpışan Kuvvetler, Milliyet, 10 Nisan 1953



-Musaddık ve Azerbaycan, Milliyet, 25 Nisan 1953



-İran Bolşevik Olabilir Mi İdi? Milliyet, 5 Eylül 1953



-İran Komünistlerinin Feci Akıbeti, Milliyet, 12 Aralık 1953



O. Azerbaycan'da Neler Oluyor? adlı makalesinde, "Azerbaycan demokratları, bildiğimiz şartlar içinde, muhtar bir Azerbaycan hükümeti kurar kurmaz, köylüleri kazanmak için ilk merhale olarak, devlete ait araziyi onlar arasında taksim etti ve mülkiyetlerini verdi. Azerbaycan demokratları ikinci adım olarak, içtimaî ve siyasî hastalıkların başında gelen milliyet meselesini ele aldılar" demektedir.



Mirza Bala'nın ayrıca:



1. Azerbaycan Misak-ı Millîsi



2. Ermeniler ve İran



3. Millî Azerbaycan Hareketi



4. Azerbaycan Tarihinde Türk Albanya adında kitapları vardır.



3. Abdülvahap Yurtsever, 1898 senesinde Bakü'de doğmuş, 1920 senesinde Rus işgalinden sonra zaman zaman tevkif edilmiş ve nihayet Türkiye'ye gelmiştir. 1936'da Resulzade'nin daveti ile Polonya'ya gitmiş, 1. Dünya Harbi'nin başlaması ile Türkiye'ye dönmüştür. Resulzade'nin 1947'de Türkiye'ye dönmesi ile neşredilen Azerbaycan Mecmuası Başmuharrirliğini yapmış, 7 Ekim 1976'da ölümüne kadar çeşitli mecmualarda makaleler yazmıştır. Kitapları şunlardır:



1. Mirza Fethali Ahundzade'nin Hayatı ve Eserleri



2. Sabir'in Azerbaycan Edebiyatındaki Yeri



3. Azerbaycan Dram Edebiyatı



4. Vâkıf ve Vidadî'nin Yaratıcılığı



4, Mehmet Sadık Aran, 1895 senesinde Karabağ'da doğmuş, Azerbaycan Meclisinde milletvekili görevinde bulunmuş, 1920 senesinde bu hükümetin sona ermesi üzerine, İran üzerinden, Türkiye'ye kaçmıştır. Daha sonra Finlandiya'ya giderek, orada İdil-Ural Türklerinin çocuklarına muallimlik yapmıştır. Finlandiya'dan İstanbul'a dönünce neşriyat faaliyetine devam etmiş, l .Dünya Harbi'nden önce Ulus ve Cumhuriyet gazetelerinin muhabiri olarak İran'da çalışmıştır.



Türkiye'de çeşitli mecmualarda makaleler yazdığı gibi, Azerî Türk, Yeşil Yaprak, Türk Yolu ve Ergenekon gibi mecmuaları neşretmiş, Ankara'daki Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsünde faaliyet göstermiştir, San'an müstear adını kullanan yazarın "İran Türkleri" adlı bir kitabı da vardır.



Ulus Gazetesinde "İran Mektupları" başlığı altında makaleler yazdığı gibi, Şark Yolu Gazetesi'nde 13 Aralık 1946'da yazdığı "Bedbaht Azerbaycan Meselesi" adlı makalede 1. Dünya Harbi senelerinde Güney Azerbaycan'ın bu duruma düşmesinde Rusya, İngiltere ve Rıza Şahın rolünün olduğunu ifade etmiştir.



5. Mustafa Vekiloğlu, 1896 senesinde Kazak'ta doğmuş, Moskova'da hukuk tahsil etmiş ve Bakü'de avukatlık yapmıştır. Rus istilasından sonra teşekkül eden Seymde vazife almış, Azerbaycan Cumhuriyeti ilan edilince Dahiliye Nazırı (İçişleri Bakanı) olmuştur. Azerbaycan Cumhuriyeti sona erince Türkiye'ye gelerek, Yeni Kafkasya, Odlu Yurt, Kurtuluş, Promethee, Millî Yol, Türk İzi ve Mücahit mecmualarında yazılar yazmıştır, l Kasım 1965'te vefat etmiştir.



6. Ahmet Caferoğlu, 1889 senesinde Gence'de doğmuş, Rusların 1920'de Azerbaycan'ı işgali üzerine Türkiye'ye gelmiş. Edebiyat Fakültesinden mezun olmuş, üniversitede hocalık yapmıştır.



Bir fikir adamı olarak, Azerbaycan meselesi ile alâkadar olan Caferoğlu, Azerbaycan Kültür ve Dayanışma Derneği başkanlığı yapmış, 1975 tarihinde ölmüştür. 1932-1934 seneleri arasında, 36 sayı Azerbaycan Yurt Bilgisi mecmuasını neşretmiş, Türk Dili, bilhassa Azerbaycan Türkçesi hakkında yazılar yazmıştır.



7. Almas Yıldırım, 1907 senesinde Bakü'de doğmuş, şiirleri yüzünden çeşitli yerlere sürülmüş, nihayet önce İran'a, oradan da, 1933 senesinde Türkiye'ye kaçmıştır. Türkiye'de muallimlik ve Tahrirat Katipliği vazifesinde bulunmuş, 1952'de ölmüştür.



-Boğulmayan Bir Ses



-Almas Yıldırım'ın Seçilmiş Şiirleri



-Yiğitlere Sesleniş



gibi şiir kitapları vardır.



Netice olarak, 1920 senesinde Bolşevik işgali üzerine Türkiye'ye kaçarak, burada kültürel faaliyet gösteren Azerbaycanlılar, 1930'dan itibaren faaliyetlerini daha çok Avrupa'ya nakletmişlerdir. Birinci Dünya Harbinden sonra Azerbaycanlılar tekrar Türkiye'ye dönerek, faaliyetlerini burada devam ettirmişler. 1949'da Azerbaycan Kültür Derneği'ni kurarak bugüne kadar faaliyetlerini sürdürmüşlerdir.