AZERBAYCANDA HİCABLILAR VE HİCABSIZLAR!

[Cx GOKTURK Cx]

HİCABLILAR ve HİCABSIZLAR



…Sumqayıt Dövlet Universitetinde hicablı telebelerle bağlı baş veren olay menim üçün adi ehvalat tesirinden o terefe keçmedi. Kiminse probleme çevirmek istediyi «hicab» meselesi xeyli vaxtdır gündemde olmasına baxmayaraq cemiyyetin bele meselelere o qeder de isti münasibet göstermediyi göz önündedir. Here öz başının hayındadır ve hemin başın örtülü, yaxud açıq olmasının ferqine varanlar lap azdır. Ele Sumqayıt universitetinde baş verenlere münasibet bildiren «obıvatel»den eşitdiyim münasibet de bir qeder mentiqli görünür: bele çıxır ki, derse hicabla gelenler mömin, Allahını tanıyan, çox terbiye görmüş telebelerdir, hicabsızlar yox? Doğrudan da, maraqlıdır: Bele hal telebeler arasında sosial-ictimai çat yarada bilermi? Belke bu çat artıq var ve Sumqayıt universitetinin rektoru da tehlükeni hiss etdiyinden telebeleri derse buraxmamaq kimi radikal üsula el atıb?
Hem hicablı, hem de hicabsızların xanım olması nedense mende tarixi ekskursa heves yaratdı. Hem de mövzu xanımlarla bağlı olduğuna göre neinki basmaqelib, heç pafoslu cümlelerlen bele yaxa qurtara bilmedim. Görünür, subyektin tezadlarla zengin olması sebebinden başqa cür mümkün deyil. Kütlevi psixoz qarşısında qorxu da öz işini görür. Misal çekim: bu ölkede Hacı Memmedova vekil tapılır, amma Rafiq Tağıya yox. Belelikle, men en tehlükesiz mövzuya girişirem - tarixe üz tuturam.
…Uzun iller kişi düşüncesine bele bir fikir hakim kesilib ki, insanın cennetden qovulmasının sebebkarı qadın - Hevvadır. Qoca tarix günahsız qadınların caduger, iblis, şeytan adı ile yandırılmasını çox görüb. Zemanenin deyişikliklerinden ve tarixi kataklizmlerden en çox sitem çeken qadınlar, elbette, qırılıb qurtara bilmezdiler. Bu, beşeriyyetin sonu olardı. Her halda insan texeyyülü bakire Meryem anadan İsanı törede bilir ve bunu adamlara inandırır, amma "bakire" kişiden insan töretmek heç bir texeyyüle sığmazdı.
Bezen düşünürsen: ibtidai icma quruluşundan indiki sivilizasiyaya qeder qadına münasibetde deyişiklikler neden ibaretdir? Elbette, milyon il evvel olduğu kimi, qadının esas tebii vezifesi dünyaya övlad getirmek, onu böyüdüb cemiyyete tehvil vermekdir. Yeni qadın ilk növbede anadır. Bu, tebietin xanımlara eta etdiyi deyişmez qanundur. Amma ne etmeli ki, meişet qadınsız keçinmediyi kimi, cemiyyet, cemiyyetin parametrlerini müeyyenleşdiren siyaset de qadınsız keçinmir. Hem de maraqlıdır ki, qadınlar siyasetde adeten uğur elde edir ve kişilerden bir boy üstün olurlar. Ola biler, bu hem de insanın psixoloji durumu ile bağlıdır. Kişinin her hansı meselede, tutaq ki, siyasetde uğur qazanması göze görünmür, yaxud adi hal kimi qebul edilir. Amma qadının qazandığı uğur tarixi fakta çevrilmekle yanaşı, hem de bedii yaradıcılığın predmetine çevrilir ve uzun iller dillerde dastan olur. Görünür, mehz buna göre ağıllı veziri Sultan Mahmud Qeznevini qadın hökmdarlardan biri ile vuruşmadan çekindiribmiş.
Faktdır ki, tarixi kataklizmlerin qurbanı çox vaxt qadınlar olsa da, hemin kataklizmleri töredenler de onlar olublar. Meselen, salnameçiler nahaq yere zarafatla demirler ki, eger Kleopatranın burnu bir az eyri olsaydı, dünyanın tarixi başqa cür yazılardı. Kleopatradan söz düşmüşken, qeribedir ki, qadın hökmdarlar haqqında söhbet açılanda nedense onlara, mehz birbaşa qadın prizmasından baxılır. Kleopatranın heyatından behs eden filmleri xatırlayın: hemin filmlerde Kleopatranın bir hökmdar olaraq fealiyyetinden çox mehebbet maceraları öne çekilir. Gör neçe min ildir beşeriyyeti "Kleopatra kimi daha çox sevirdi: Yuli Sezarı, yoxsa Mark Antonini" sualı qarşısında baş sındırmağa mecbur edirler. Halbuki tarixi fakt bundan ibaretdir ki, Kleopatra Misirin sonuncu fironu olub.

Elbette, biz qadının cemiyyetde ve siyasetde yeri barede düşüncelerimizi oxucularla bölüşerken tarixi faktlardan qaçmaq fikrinde deyilik, heç buna cehd de göstermek lazım deyil. Onsuz da bütün tanınmış ve müeyyen derecede tarixe hökm etmiş, onun sehifelerini yazmış qadınların heyatı ve fealiyyeti efsaneler, revayetler, nağıllar içinde itib-batır. Bu bizim eramızdan evvel yaşamış Kleopatradan tutmuş çağdaş günümüzedek beledir. Herden düşünürem: yaxşı ki, onların heyatı evvelce her şeyi günbegün qeleme almış salnameçileri, sonra ise, tutaq ki, şairleri, yazıcıları, dastançıları, lap ele kinemotoqrafçıları vecde getirmişdir.
Tebieten kişinin zeif yeri qadındır. Avropanı lerzeye getiren Atilla yalnız qadın qarşısında eyildi ve 452-ci ilde ele sevdiyi qadının - İldikonun eliyle zeherlenib öldürüldü. Belke siyasetde qadının üstünlüyü ele sırf tebii amillerle, yeni zerif bendenin hem de kişilerin zeif yeri olmasıyla bağlıdır?
Amma tarixin başqa nümuneleri de var ki, hemin nümuneler seni özünütekzibe mecbur edir.
Budur Marqaret Tetçer, Madlen Olbrayt kimi dünya siyasetine tesir göstere bilecek qadın siyasetçiler bizim aramızdadırlar, biz onların müasirleriyik. Onlar artıq müeyyen menada aktiv siyasetden getmişler. Lakin hemin insanların siyasetdeki izlerini kim poza biler? Burada artıq ilhamvericilikden ve şövqe gelmekden söhbet gede bilmez. Axı tarix, xüsusile de müasir tarix texeyyülü xoşlamır. Artıq insanların nağıla qulaq asmağa ne vaxtı, ne de hevesi vardır. Onlar tarixi öz renginde ve biçiminde görmek isteyirler ve buna sarı dartınırlar. Eger siyasetle meşğul olursansa, artıq senin şexsi heyatın arxa plana keçir. Ortada yalnız gördüyün iş olmalıdır.

Meselen, ingilisler uzun iller Böyük Britaniyanın siyasetine rehberlik etmiş Marqaret Tetçerin fealiyyetini birce cümle ile qiymetlendirirler. Deyirler ki, Toni Bleyerin bexti onda getirmedi ki, o, "demir ledi"den sonra baş nazir postuna yiyelendi. Men bu fikirdeyem ki, Uiniston Çörçillden sonra Böyük Britaniyanın yeni tarixine yeni ve daha maraqlı siyasi forma, metod getiren, mehz Marqaret Tetçer oldu. "Bizim daimi dostlarımız yox, daimi maraqlarımız var" deyen Çörçill hem de "siyaset" anlayışının terkibine "exlaqsızlıq" kelmesini qatıb "siyaset ezlaqsız senetdir" aforizminin yaranmasının baiskarıdırsa, "demir ledi" öz siyasi jestleri ile siyasetin hem de mehz exlaqa söykenmeli olduğunu sübuta yetirdi. Bolşevizm yaranandan ona qarşı durmadan mübarize aparan Böyük Britaniyanın bu ilk qadın baş naziri SSRİ dağılarken birqütblü dünyanın yaranacağından ehtiyat edir, dünyada siyasi tarazlığın ve qüvveler balansının pozulacağından narahat olurdu. İndi dünyanın mövcud siyasi düzümüne nezer salın ve özünüz netice çıxarın: xanım Tetçerin narahat olmasına sebeb varmış, yoxsa yox? Marqaret Tetçerin Azerbaycana bir günlük seferini xatırlayın. Hemişe "demir ledi"nin bizim üçün tarixi olan hemin seferini yadıma salanda nedense mene ele gelir ki, o, ikili standartlara söykenmeyen bir siyasetçiydi.
Qadın üçün xarakterik xüsusiyyet bu cür prinsipe çevrilende qadınların qarşısında heç Çin seddi de dayana bilmir. Xanım Madlen Olbraytı siyasete getiren, ona uğurlar qazandıran belke de mehz bu prinsipiallıq olub. Ele de cazibedar ve gözegelimli olmayan Olbrayt adi evdar xanım kimi de heyatını başa vura bilerdi. Elbette, günlerin birinde, lap deqiqi, 1982-ci ilin bir yanvar seherinde eri Co Olbrayt işe gederken ona "men başqasını sevirem" demeseydi. Co o geden oldu. Xanım Olbrayt ise öz qadın hisslerini siyasetde elde etdiyi uğurlarla cilovlamaq mecburiyyetinde qaldı. İstediyine çatdı. Adi mentiqle bele çıxır ki, hemin o yanvar seherinde Conun qadın üreyini parça-parça eden sözleri olmasaydı, indi dünya Madlen Olbrayt adında siyasetçi, yaxud qadın tanımırdı. Amma belke de her gün minlerle qadın erinden bu tipli sözler eşidir. Hamı Madlen ola bilmez ki... Siyasetin qapıları bu ağıllı, temkinli, müdrik qadını gözleyirmiş. Her halda onun heyatı ne siyasi varis kimi hakimiyyete yiyelenerek hemin hakimiyyeti öz adi qadın hisslerinin güdazına vermiş Kleopatranın, ne de, tutaq ki, yüzillik müharibe dövrünün en tanınmış personajlarından olan Janna Darkın heyatı kimi efsaneler içerisinde itib-batmır. Ona göre de tarixe Kleopatrasayaq "dünyanın en efsanevi qadını" kimi yox, "dünyanın en ağıllı qadınlarından biri" kimi düşecek. Bes onda niye beşeriyyet Kleopatranı Olbraytdan çox sevir ve ümumiyyetle, heç Olbraytı sevirmi? Bax, sualın cavabı tamam başqa mövzunun predmetidir.
Fikir verdinizse, men xanım Olbrayt haqqında "dünyanın en ağıllı qadınlarından biri" kelmesini işletdim. Deyim ki, tarix üçün heç bu da az titul deyil. Her halda xanım Olbrayt müdrik qadın obrazında tek deyildir. Men Azerbaycanın meşhur diplomat qadını, şöhreti Avropayacan gedib çıxmış Sara xatunu da müdrik ve ağıllı qadınlar sırasına qoyuram ve lap açığı, onu diger qadın siyasetçilerden qat-qat üstün hesab edirem. Çünki o, dünyaya hem tariximizin, hem de dövrünün böyük serkerdelerinden ve hökmdarlarından olan Uzun Heseni getirib. Ele salnameçiler de onu çox vaxt Uzun Hesenin anası kimi xarakterize edir, Sara xatunun şöhretinin bir payını Uzun Hesende axtarırlar. Amma tutalım, nezere almırlar ki, 1543-cü ilde II Mehmet Konstantinopolu feth etdikden sonra Uzun Hesenin yaratdığı Ağqoyunlu dövleti tehlüke qarşısında idi. Türk sultanı ile danışıqları mehz Sara xatun apardı. Mehz o özünü girov etdi, sülh müqavilesi bağladı ve oğlunu da, onun başçılıq etdiyi dövleti de tehlükeden qurtardı. Sefeviler dövletinin başçısı Şah İsmayılın da damarlarında ana nenesi Sara xatunun qanı axırdı ve ola bilsin, Azerbaycan tarixinin bu en böyük simalarından birinin şairlik damarı atası Şeyx Cüneydden gelirdise, hökmdarlıq, serkerdelik, siyaset damarını Sara xatunun qanı doldururdu.
Bu bizim fexr yerimizdir ve inanmıram ki, her hansı xalqın tarixinde bizdeki kimi tekce hökm eden yox, hem de meslehet veren, xalqı qırğından qurtaran, yaxud müharibeden çekindiren qadınlar olsun. Tekce "Kitabi-Dede Qorqud" dastanındakı qadın obrazlarını misal getirmek kifayetdir ki, Azerbaycan qadını ve onun cemiyyetdeki yeri barede tesevvür yaransın. Yeni azerbaycanlı mentalitetinde aktiv qadın obrazı var ve etiraf edek ki, bu cür obrazın formalaşmasında edebiyyatın böyük rolu olub. Amma axı edebiyyat da öz mövzusunu havadan götürmür ve her şeye sırf texeyyül mehsulu kimi baxmaq düzgün olmazdı. Nizami Berde hökmdarı Nüşabeni, Şirini, Semed Vurğun Tomrisi ve s. yalnız bedii texeyyülün komeyi ile yarada bilmezdi. En dramatik olaylar texeyyülde yox, heyatda baş verir.
Qızıl Arslanın arvadı Qetibe xanım, Özbek xanın qızı Mercan xanım, Şah İsmayıl Xetainin qızı Mehinbanu, Şirvanşah Xelilullahın arvadı Peri xanım, Şah Abbasın arvadı Xeyransa beyim, efsanevi Tutu Bike, Xurşidbanu Natevan ve başqaları ki, texeyyül qehremanları deyiller.
"Eger sen siyasetle meşğul olmasan, siyaset seninle meşğul olacaq" deyen ingilisler hemişe insanların siyasi aktivliyini artırmağa çalışıblar. Bu aforizm, ola bilsin, avropalılar üçün xarakterik cizgiler yaratmağa yarasın. Amma azerbaycanlılar, xüsusile de azerbaycanlı qadınlar siyasetle ona göre meşğul olmurlar ki, eks teqdirde siyaset onlarla meşğul ola biler - onsuz da bizde siyasi oyun qaydalarına heç vaxt emel olunmayıb. Sadece, ictimai-siyasi aktivlik qadınlarda menevi telebatdır ve mende bele bir qenaet var ki, Azerbaycan qadını öz vetenini kişilerden daha çox sevir. En azı ona göre ki, balasının firavan geleceyini, teminatını isteyir. Bax, bu, artıq tebii hissdir: qadın doğrudan-doğruya ana bildiyi veteni ve balası üçün çalışır. Xatırlayın: böyük fizik, Nobel mükafatı laureatı Mariya Skladovskaya-Küri eri Pyer Küri ile bilikde keşf etdiyi radioaktiv elementi veteni Polşanın şerefine «polonium» adlandırmışdı. Qadın mehz bu xarakterine göre daha prinsipial, mesuliyyetli, qetiyyetli ve deyişmezdir. Hicablı ve ya hicabsız olmağın buna ne qeder dexli var - bunu deye bilmerem.


MEMMED NAZİMOĞLU



NE MUTLU TURKUM DIYENE,
TURK IRKI SAGOLSUN!