Irak Türkleri

[ATABEK]

TÜRKMENLER KİMDİR
Türkmenler Orta Asyadan göç eden Oğuzlardır. Çoğu
tarihçilere göre islamiyeti kabul ettikten sonra Türkmen ismini
alan bu Türk kavmi islam ülkelerine yayılmış kurduğu devlet
ve beyliklerle bu ülkelerin kaderini çizmiş ve tarihinde çok
belirgin bir rol oynamıştır.
Türkmenler Orta Asyad,an göç eden Oğuzlar olup bir kısmı
kırsal alanda diğer kısmı ise şehirlerde yaşamakta idi.
Bunlardan konar-göçer olanlar Maveraünnehir ve Hürasan
bölgelerine yakın yerlerde bulunurlardı.
Oğuz boylarının ana vatanlarından yaptıkları göç bir hamlede
medana gelmemiş birbirini takibeden göçler uzun yıllar
sürmüştür.Tarihçilerin görüşüne göre doğudan Maveraünnehir
bölgesine göç eden Selçukluların yanında Osmanlı hanedanının
mensup olduğu Kayı-Han aşireti de yer almış ve bir müddet
orada kalmıştır. Daha sonra Sultan Gazneli Mahmut,un emri ile
Horasan ve Merv,e göç ederek Mohan,da oturmaya karar
kılmışlardır.
Oğuzların tarihi çok eskilere dayanır. Orhun Abidelerinin
kitabelerine göre o dönemde Oğuzların Türk kavimleri arasında
önemli yeri olduğu anlaşılmaktadır.Bu kitapbeler Göktürk
yurdunun kuzeyinde yaşayan Oğuzlara temas etmektedir.Oğuz
boyları diğer bir Türk boyu olan Kırgızların baskısına maruz
kalana kadar Anayurtları olan Orta Asya,da
yaşadılar.Kırgızların tehdidi üzerine Oğuzlar Uygurlarla
beraber anayurtlarını terketmek zorunda kaldılar.
Tarihi kaynakların çoğu 24 Oğuz boyunun efsanevi kimliği ile
ile Türkler tarafından çok sevilen Oğuz Hana,a intisap ettiğine
işaret etmektedir. Bilindiği üzere Oğuz Han milattan önce ilk
Türk impratorluğunu kuran Mete Han,ın resmi lakabıdır. Oğuz
boyları da Oğuz han,ın 24 torununa mensuptur.Selçuklu ailesi
de Kınık boyuna mensuptur.
İslam enseklopedisi,ne göre Türkmenler Orta Asyada oturan bir
Türk kavmidir.El- Biruni Kaşgarlı ve diğer eski müellifler
uygarlıkta ileri giden yerleşik Oğuzlarla Karluklar ve tarımla
uğraşan Halaçlara Türkmen adını vermişlerdir. Abul-Fevz Muhammed Emin Bağdadi Türklerin Yafes oğlu
Kumer oğlu Türk,e intisap ettiklerini yazar. Partold ise Hazar
denizinden Çin hududuna yayılan Türk boylarının Türkmen
Oğuz Karluk ve Dokuz-Oğuz olduğunu söyler. Partold Tarihte
en büyük iki Türk impratorluğu olan Selçuklu ve Osmanlı
impratorluklarının bu Türkmenlerin eseri olduğunu yazar.
TürkmenlerinIrak,a girişleri birbirini izleyen çeşitli dönemlerde
gerçekleşmiş böylece sayıları çoğalarak önemleri artmıştır.
Emevilerin ve Abbasilerin ordularında görev verdikleri
Türkmenlerden çok faydalandıkları bilinmektedir.
Türkmenler Orta Doğuda büyük ve etkin rol
oynamışlardır.Mütakip Haçlı seferlerin yenilgiye uğramasında
büyük roleri olmuş Abbasi ordusunun bel kemiğini teşkil etmiş
ve Halife Mutasim zamanında Ankara civarındaki
Ammurya,nın fethinde etkin rolleri olmuştur.
Birçok tarihçinin Türk göçleri konusunda değişik görüşlere
sahip olmalarına rağmen Irak,a ardarda yapılan Türk göçlerine
işaret etiklerini görüyoruz.Irak,lı tarihçi Abdurazzak el-Hasani
de Türkmen boylarının birbirini takip eden devrelerde Irak,a
yaptıkları göçlere temas etmiş ve bugün Kürt bölgesini Arap
bölgesinden ayıran yerlerde yaşayanlara Türk ve Türkmen adı
verildiğini yazmıştır.Bunlar Kuzeybatıdan uzanan bölge
üzerinde yayılmaktadırlar.Bu bölge Musul,da Telafer,den
başlamak üzere Kerkük vilayetinde bulunan Altunköprü ve
Tuzhurmatu Kızlarbat ve Diyale vilayetine bağlı Mendeli,ye
kadar olan sahayı kapsamaktadır.
Türkmenlerin Irak,a yerleşmelerinin birinci dönemi Irak, ayak
bastıkları Hicri 54 yılına kadar uzanır. Bu dönem Ubeydullah
bin Ziyad,ın ikibin Türkmeni getirip Basra,ya yerleştirmesiyle
başlar.Abbasiler de savaş ve çarpışmalardaki kudret ve
maharetlerinden dolayı Türkmenlerden yararlanmışlardır.İleri
sürüldüğüne göre Halife el-Mansur ilk hilafet döneminde
Türkmenleri istihdam etmiştir.Özelikle Halife el- Mut,asım,ın
Türkmenlere büyük güven beslediği için göçlerin ardı
kesilmemiştir.
Bu ilk dönem ilişki kurma ve deneme devresi olarak
Türkmenlerin bu ülkeye yerleşme fikrini benimsemeleri ve
uygun bir ortam yaratması bakımından zemin hazırladığı
söylenebilir.
İkinci ve en önemli dönem Selçuklu devresinde sürüp giden
göçlerle olmuştur. Sultan Tuğrul Bey,in 25 Ocak 1055 yılında
Bağdat,a girişi ve Halife el-Kaim,in saltanatı kendisine
bırakmasıyla binlerce Türkmen de Irak,a girmiş arkasından
öbek öbek Türkmenler Irak topraklarına yerleşmeye
başlamıştır.



Selçuklular Türkmenlerin yoğun bir şekilde Irak,a gelmelerine
vesile olmuş ancak bu Türkmenler inzivaya çekilmeyerek
Iraktaki kavimlerle içiçe yaşamaya başlamış ve parçalanmakta
olan İslam alemini tekrar bayrakları altında birleştirmeye
başlayarak bu topraklarda uzun bir dönem için istikrarı
sağlamıştır.
Selçuklular Irak topraklarında özgür bir devlet kurdukları gibi
Musul Zengi Atabeğleri büyük bir beylik, Erbil Atabeğleri de
Musul, Erbil, Şehrizur, Hakkari, Harran, Sincar ve Tikrit,de
hüküm süren birer beylik kurmuşlardır.
İvakiler , İvaiyye,Kerkük ve Şehrizur,da ayrı bir devlet kurduğu
gibi Karakoyunlu ve Akkoyunlular da kendi devletlerini
kurmuşlardır.
Türkmenlerin Irak,a yerleşmelerinin üçüncü dönemi destekleme
ve besleme dönemi olarak Osmanlı impratorluğu zamanında
gerçekleşmiş 1535 yılında Kanuni Sultan Süleyman ve 1638,de
Sultan Dördüncü Murat zamanında kalabalık Türkmen
toplulukları Irak,da bulunan soydaşlarına iltihak etmişlerdir.
Türkmen İsminin Aslı Ve Anlamı
Selçuklu fütuhatını müteakip Anadolu ve Irak,ta yerleşen daha
sonra Irak,ı vatan olarak benimseyen Türk boylarına Türkmen
adı verilmiştir.Tarihçiler Türkmen kelimesinin anlamı
konusunda belirli bir görüş üzerinde birleşmemekle birlikte
Türkmenlerin Türk boylarından biri olduğu hususunda görüş
birliğine varmışlardır.
Bildiğimiz kadarı ile ,Türkmen, kelimesi Herth,in Alman
Baverya İlimler Akademisi Kongresinde işaret ettiği gibi ilk
olarak VIII. Yüzyılda,Tong-tin, Anseklopedisi,nde Çince
yazılışı ile ,Tokumenk, biçiminde geçmektedir.
Mukaddesi,nin eserinde geçen coğrafya kaynaklarında(El-
Mektebe el-Coğrafiyye cilt 3 s.274 vd.) ilk olarak TÜRKMEN
kelimesi zikredilmişse de bunun hangi manaya geldiği
belirtilmemiştir.Ancak Kaşgarlı,nın da işaret etiği gibi bu a
Oğuzlardan başka Karluklara da verilmiştir.
Fars tarihçiler ise Türkmen adını Hicri 5. yüzyıl(Miladi
11.yüzyıl)dan beri Gerdizi,nin eserlerinde geçtiği gibi Farsça
çoğul yapılarak ,Türkmanen, biçiminde kullanmışlardır. Ebul-
Fazl el-Beyhaki de Türkmen kelimesini Oğuz-Arapça Ghez-
karşılığında kullanılmıştır.
Rus şarkiyatçı Barthold,a göre Türkmen kelimesinin aslı ve
kaynağı hala bilinmemektedir.Zaten bu husus araştırıcı ve
tarihçilerin kararsızlığından da belli olmaktadır.

[ATABEK]

Bu yüzden Türkmen kelimesinin kökeni ve anlamını tarihi
kaynaklara dayanarak izah eden ve bizce önem kesbeden bazı
görüşleri sıralıyacağız:
1- Bazı tarihçilere göre ,Türkmen, deyimi ,Türk, ve
Farsça,Manend, kelimelerinin birleşerek ,Türk,e benzer,
anlamına gelen,Türkmanend,den doğmuştur.Bu görüşü
benimseyenlere göre müslümanlığı kabul eden Türkler bu
adla anılmışlardır. Dorblue,nun ileri sürdüğüne göre
Horasan yakınlarına göçeden Oğuz Han,a mensup bazı
boylar kendileine mahsus lehçelerini korumuşlardır. Bu
yüzden Horasanlılar tarafından kendilerine ,Türkmanend
= Türk,e benzer, adı verilmiştir.
2- Prof. Dr. Faruk Sümer,in de benimsediği başka bir görüşe
göre Türkmen adı XI. Yüzyıldan itibaren İslam ülkeleri ile
kurulan ticari ilişkiler sonucunda çoğunlukla İslam dinine
giren Oğuz boylarına verilmiştir. Bu tarihten iki yüzyıl
sonraki dönemden itibaren Türkmen sözü Oğuz
kelimesinin yerini alarak yaygınlaşmıştır.
Türk tarihçisi Yılmaz Öztuna,ya göre Türkmen adı
Müslümanlar tarafından ,İslamiyeti kabul eden Türkler,
anlamında Oğuzlar için kulanılmıştır.Ancak XI.
Yüzyıldan itibaren Türkmen sözü Oğuz kelimesi ile
beraber eş anlamda kulanılmış ve bu ad göçebe Oğuz
boylarına veilmiştir.
3- İbn-i Kesir ve Mehmet Neşri gibi yazarlara göre ise
Türkmen sözünün ,Türk, ve ,İman, kelimelerinden
meydana gelmiş bileşik bir deyim olduğu da
düşünülebilir.
4- Ebul-Fida,ya göre Horasan ve Maveraünnehir bölgesinde
yaşayan Türklerin müslüman olanlarına Türkmen
denilmiştir.İslam dinini benimseyen bu Türklere Araplar
arasına karıştıkları bunlarla henüz müslüman olmamış
Türkler arasında tercümanlık etmekle tanındıkları için
önceleri ,Tercüman, adı verilmiştir. Böylece ,Tercüman,
kelimesi ağızlarda zamanla ,Türkman, biçimine
dönüşmüştür.
5- Deguignes,ye göre Selçuklu Türkleri İran Suriye ve
Anadolu,yu ele geçiren birçok Türk boyları yanında
Kumanlar da bulunuyordu. Kıpçak bölgesinden akıp gelen
Kumanlar iki bölüğe ayrılmışlardır.Bunlardan bir bölüğü
İslam impratorluüu ile Erminya ve Horasan sınırına
dayanan Maveraünnehir bölgesine yayılmışlardır. Diğer
Arap tarihçilerinin Ğuz dediği ve öbür bölüğü oluşturan
Uzlar ise Avrupa,ya doğru yönelmişlerdir. Deguignes,ye
göre Turkuman(sonradan Türkmen,e dönüşmüştür)
kelimesi adı geçen Kuman boyundan kaynaklanmıştır.
6- Necip Asım ise Türkmen sözünün Türk insanı veya Türk
savaşçısını ifade eden(Türk + man) kelimelerinden
oluştuğunu ileri sürmüştür.
7- Önem kazanan diğer bir görüş de J.Deny tarafından ileri
sürülmüştür. Türk gramerine dayanılarak ele alınan bu
görüşte ,men, veya ,man, takısının yücelik ululuk veya
sonsuz çoğunluk ifade ettiği üzerinde durulmuştur.
Kısacası birleşik bir kelime olan ,Türkmen,in asil veya saf
kan Türk insanını ifade etiği savunulmuştur.
8- Buna benzer bir görüşü de Türk müeliflerinden Hüseyin
Hüsametin ileri sürmüştür.Bu da ,man, takısının yücelik
veya büyüklüğü ifade ettiğini böylece ,Türkmen,
kelimesinin büyük veya yüce Türk anlamına geldiğini
benimsemiştir.
9- ,Osmanlı Türkiyesi, adlı eserinde Claude Cahen Türkmen
kelimesinin Türklerin İslamlaşma döneminde ortaya
çıktığını ve böylece müslüman olan göçebe Türkleri bu
kelime ile henüz müslüman olmayan ve yerleşik düzende
yaşayan medeni Türklerden ayırdedebilmek için
kulanıldığını söylemektedir.
10- Türkmen kelimesi hakkında ortaya atılan çeşitli görüş ve
düşüncelerin bulunmasına rağmen biz Prof. Dr. İbrahim
Kafesoğlu,nun bize daha sağlıklı görülen görüğüne
katılıyoruz. Kafesoğlu Türkmen deyiminin yine dil
gramerine dayanarak ortaya çıkış ihtimalleri üzerinde
durmuş ve bu durumda Türkmen tabirinin ancak halis asil
büyük üstün sağlam.Türk manasına gelebileceğini
benimsemiştir. Biz de bu görüşün doğruluğuna
inanıyoruz.
Aslında özetlemek gerekirse Türkmenler Orta Doğu Anadolu
ve Kafkaslarda yaşayan Oğuzlara verilen isimdir. Zaman zaman
siyasi çevreler Türkiye Türkleri ile hudut aşırı yaşayan Türkleri
ayırmak için özel bir çaba harcamışsa da bu bir yeniliği
getirmemiştir. Zaten şu anda Türkiyede yaşayan Türkler de
Türkmen Oğuz boylarına mensuptur.