Settar Han

[Gökarap Karahan]

Settar han 1868-ci ilde Qaradağ vilayetinin Canalı kendinde bir alverçi ailesinde anadan olmuşdur.
1905-11-ci illerde baş vermiş Meşrute herekatı Settar hanı böyük serkerde seviyyesine qaldırdı. 1907-ci ilde Tebriz şeherinin Əmirhiz mehellesinin fedailerine rehberlik eden Settar han özünün qehremanlığı ve şücaeti ile bütün fedailerin sevimli serkerdesine çevrildi.

Şura Meclisi topa tutulduqdan sonra şahın 40 min neferlik silahlı qüvvesi inqilabın beşiyi Tebriz şeherine hücum etdi. 1908-ci ilin iyun ayında Setter hanın rehberliyi altında Ali Herbi Şura yarandı. Ali Şuranın baş komandanı Settar han ve onun müavini Bağır han, üzvleri Əli Müsyo, Hacı Əli, Seyid Haşim han teyin edildiler. 1909-cu ilin aprel ayına qeder Tebriz üsyanı düşmene böyük telefat vermekle onun silahlı qüvvelerini Tebrizden çıharmağa nail oldu. Bu vuruşda Settar han ve Bağır hanın qehremanlığı nezere alınaraq Azerbaycanın eyalet encümeni öz iclasının qerarı ile Settar hana "Serdari-milli" (halq serkerdesi) ve Bağır hana "Salari-milli" (halq rehberi) fehri adları verdi.

Tebrizin müdafiesi Herbi Şuraya tapşırıldı. Üsyançıların bu qelebesi Azerbaycanın başqa vilayetlerine ve bütün İrana mühüm tesir etdi. Tehran, Qezvin, Reşt, İsfahan ve başqa şeherlerde "Settar han" adlı komiteler yarandı. Tebriz eyalet encümeni özünü Şura Meclisinin evezedicisi adlandırdı. 1908-ci ilin oktyabr ayına qeder Azerbaycanın bir çoh vilayetleri düşmenlerden temizlendi. Ölkede inqilabi herekatın güclenmesinden qorhuya düşen şah ve irtica qüvveleri Tehranda Şura Meclisinin yeniden açılmasına icaze vermeye mecbur oldular. 1908-ci ilin dekabr ayında açılan ikinci Şura Meclisi Settar han ile Bağır hanın hidmetlerini qiymetlendirmek meqsedile onların şekilleri üzerine qızıl suyu ile basılmış Fehri lövhe yaranmasını tesdiq edib, Meclisin yeniden açılması zamanı onu tribunadan aşmağa ferman verdi.

Tebriz şeherinin qelebesinden sonra inqilabçıların nüfuzlarının artması İranın irtica qüvvelerini, hüsusile çar Rusiysı ve İngiltere imperializmini qorhuya saldı. Onlar Settar hanı ve onun fedailerini nüfuzdan salmaq üçün Settar han ve Bağır hanı fedailerden, Tebrizden ayırmağa çalışdılar. İngilterenin harici işler naziri Edvard Karinin bu ölkenin İrandakı sefiri Corc Birliye gönderdiyi teleqramda (16.3.1910) deyilirdi ki, Settar han ve Bağır han tezlikle Tebrizden çıharılmalıdır. Bundan sonra İranın Baş naziri, Milli Şura Meclisi işe qarışıb Settar han ve Bağır hanı Tehrana getmeye mecbur etdiler. 1910-cu il mart ayının 6-da Settar han ve Bağır han 300 nefer fedai ile Tehrana yola düşdü. 1910-cu ilin aprel ayının 3-de Settar han Tehrana çatdı. Qurbanlar kesildi, Tehran ehalisi onu nicatverici rehber kimi qarşıladı.

Settar hana fedaileri ile Atabey parkında yer verildi. 1910-cu ilin 7 avqustunda şah şoşunları ve Tehranın polis reisi daşnak Yefrem Davidyansın başçılıq etdiyi polis qüvveleri gece haincesine qefleten hücum edib Atabey parkını mühasireye alaraq Settar hanın silahlı destelerini terkisilah etmeye başladılar. Hemin gece Settar han ayağından yaralandı. Onların Tehrandan çıhmasına icaze verilmedi. Nehayet, hemin gülle yarasından 1914-cü ilin noyabr ayının 9-da Settar han 48 yaşında vefat etdi ve Tehranda Şah Əbdülezim qebiristanlığında defn olundu. Qebri 1924-cü ilde inqilabçılar terefinden temir edildi.

1944-cü ilde 44 mütereqqi qezeti öz etrafında birleşdiren "Azadlıq cebhesi" qezeti terefinden teşkil edilmiş mitinqde Seyid Cefer Pişeveri Settar hanın qebri üstünde nitq söyledi. 1945-ci ilde yaranmış Azerbaycan milli hökumeti onun ve Bağır hanın heykellerini Tebriz şeherinde ucaltmış, adları küçelere qoyulmuşdur.

Setter hanın qehremanlığına, onun halqa ve inqilaba olan sedaqetine çohlu şer ve poemalar hesr edilmişdir.