Ulu Dilden, Öztürkçeden Derleme,

[AbacıTürk]

Kandaşlarım; dilimizle ilgili bir araştırma yapınca eskiden ne kadar varlıklı olduğu; selçuklu zamanında hafifçe, osmanlı zamanında ağır bir biçimde dış dillerden (özellikle Turan'la ilgisiz dillerden farsça, arapça gibi) sözcük almaya başladığını, yozlaştığını görüyoruz. Dilimizde olan, anlamı karşılayan sözcüklerin dahi atılıp yerine yabancılarının girdiğine ne yazık ki tanık oluyoruz. Bu nedenle dilimizin Atatürk'ün yaptığı büyük çalışmaya rağmen halen bir takım yabancı ögeler barındırdığını düşünmekteyim. Bundan ötürü bu unsurları karşılayacak öztürkçe sözcükler çıkardım ve ilk önce buna en çok sevineceklerin, Türkçü andalarımın otağında bunu yayımlayayım dedim. Umarım beğenirsiniz ve yayılmasına ön ayak olursunuz sizler de.
Özellikle beğendiğimiz sözcükleri yazalım ve üzerinde tartışalım ırktaşlarım.
Tanrı Türk dilini korusun ve yüceltsin.



Kaşgarlı Mahmud'dan Derleme

Abacı: Canavar (çocukları korkutmak için)
Acırgan: İnsanı acıktıran şey
Ağartgı: Biraya benzer içki, bira anlamında kullanılabilir.
Ağı: Hazine Ağıcı: Hazinedar
Ağu: Zehir
Ajlan: Bukalemun
Acun: Evren
Alavan: Timsah
Alpagut: Saldırgan yiğit
Amaçlık: Poligon
Anık: Hazır
Argı: İki dağ arası
Arsal: Kızıla çalan sakal veya saç, kızılımsı
Ataç: Bol keseden atan


Basan: Mevlütte verilen yemek
Basut:Yardım
Barçın: Kumaş
Batman: Kilo
Beçin: Maymun
Begni: Bira
Beyeç: Otoriter, artislik taslayanlara da denir aynı zamanda
Belemek: Beşiğe sağlamca yatırmak
Bıçal: Sünnet edilmiş
Biti: Kutsal kitap
Boğsuk: Kelepçe, Pranga
Boğuk: Guatr
Bödümek: Dans etmek
Bögen: İktidarsız
Böke: Büyük yılan, ejderha
Bulgaş: İtaatsizlik, başıbozukluk
Bük: Fundalık
Bürük: Heybenin ilmeği yada donun uçkuru gibi şeylerin ucuna sarılan sicim.


Çagır: Meyve Suyu (Juice)
Çamuk: İftira atan insan
Çanaç: Kadınsı, efemine erkek
Çakır: Mavi
Çerlik: Gözü bozuk kimse
Çık: Metre
Çivit: Renk
Çivgin: Doyurucu ve besleyici
Çığan: Teyze oğlu (kuzen)
Çomuşluk: Tuvalet
Çöküt: Kısa
Çurnu: Müshil


Ekek: Fahişe
Em: İlaç
Emlemek: Tedavi etmek, iyileştirmek
Eniç: Katarakt
Erinmek: Üşenmek
Esrük: Sarhoş
Eşiç: Tencere
Evzemek: İftira atma


Girgeş: Ev arkadaşı
Göçürme: Taşınabilir, Portatif
Gökşin: Mavi
Görk: Güzellik
Gözgü: Ayna
Güzemek: Sonbaharı geçirmek

Iyınçı: Uzun süre toplu bırakıldıktan sonra salınan saç


İgemek: İsyan etmek
İlenç: Beddua
İnanç: Güvenilir
İrince: Günah
İştonlanmak: Don giymek


Kedrim: Derisi sıyrılmış
Keler: Kertenkele
Kemlenmek: Hastalanmak
Keneşmek: Fikir alışverişi, istişare
Keriş: Kavgada direnç gösterme
Kesbe: Tazminat
Kibe: Birkaç gün
Kömeç: Lavaş (Yassı Ekmek)
Kösrek: Misafiri sevmeyen
Kötlemek: Ters ilişkiye girmek
Küg: Şiirde ölçü


Mançı: Zanaatkarın zanaatının ücreti
Bengü: Sonsuz
Murç: Karabiber
Mungan: Boşboğaz, Geveze
Muyan: Sevap


Obuz: Engebeli arazi
Olut: Orta yaşlı, olgunluk evresini yaşayan insan
Ormak: Ot biçmek
Orulanmak: Aşırı övünüp böbürlenmek
Osayık: İhmalkar
Oksunmak: Pişmanlık duymak
Oksun: Pişman
Ozuk: Yarışta önde giden


Öçeşmek: İddaaya girmek
Ökünmek: Pişman olmak
Olsamak: Olmasını istemek
Ölütçü: Katil
Örgüç: Saçayağı
Ört: Alev


Kalgulamak: Suyun üstünde yüzmek
Kamu: Tümü
Kangı: Neşter
Kancık: Dişi
Kanda (Günümüzde Ege şivesinde Hana olarak kullanılmaktadır): Nerede
Kapaklık: Bakire
Kapış: Yağma
Kak: Kurutulmuş erik vb. meyveler
Kara Orun: Mezar
Karayağ: Petrol
Kart: Yaşlı
Karıtmak: Yaşlandırmak, ömründen çalmak
Katcak: Nehrin kollarının birleştiği yer
Kavık: Sidik torbası
Kav: Tutuşturucu madde
Kı veya Gı: Seslenme bildiren bir ilgeç Örnek: Beri gelin gı. (Günümüzde Ege şivesinde halen kullanılmaktadır.)
Kılınç: Kişinin yaradılıştan gelen bir özelliğini anlatmak için kullanılır. (Sözcüğün kökü kılmak, Allah tarafından kılınmış olan şey anlamında)
Kırpas: Saçının bir kısmı dökülüp, tepesi açılmış kimse
Kıv: Talih, şans
Kızgırmak: Bir adam bir ibret verici bir ceza verip onun bu işten ders almasını sağlamak
Kızgıt: Herkesin gözü önünde gerçekleştirilen ibret verici bir ceza
Köp: Keyif
Kopurgan: Madenci
Koşuk: Şiir
Kumuk: At gübresi
Kunçuy: Prenses
Kur: Düzey
Kurç: Sağlam
Kuruksak: Mide
Kutalmak: Bahtı dönmek
Kuyaş: Çok sıcak hava, çok parlak güneş ışığı


Sağ: Akıl, anlak (Sağduyu sözcüğü buradan geliyor olabilir)
Sağdıç: Sağdıç, dost
Sakrak: Kadeh
Sakızak: Giysiye bulaşan herhangi bir yapışkan madde
Sakızaklı: Üzerine yapışkan madde bulaşmış
Sarsal: Gelincik
Sasımak: Buruk bir koku yaymak
Sav: Her türlü hikaye, kıssa, söz, hatta hadis
Serker: Haydut, eşkiya
Sıyık: Dişlerin arasındaki boşluk
Sırça: Cam
Sızlak: Dişi sızlatacak kadar soğuk veya sıcak
Siğmek: İşemek
Somlum: Hiç Türkçe bilmeyen. Somlamak: Türkçe olmayan bir dil konuşmak
Söke: Dizlerinin üstünde oturma biçimi
Sökel: Hasta
Sökmen: Savaşçı
Sörçek: Akşam toplantısı, söyleşisi
Subı\Söbü: Uzun ve sivri olan herhangi bir şey. (Örnek: Yuvarlak görünmeyen kafaya söbü baş denir)
Subran: Çok uzun, en uzun şeyler için kullanılır. Örneğin, minareler için ama günümüzde gökdelenler için kullanılabilir.
Süçik: Şarap
Sürtük: Lezbiyen

Tadu: Fıtrat
Talkık: Sıradağların çakıştığı yer, işleri tıkayan bir sorun
Damaklık: Bir kişinin yiyeceği kadar bir sofra
Tamu: Cehennem
Tap: Yeterli
Tapça: Platform, üzerine basılan yükselti
Taplamak: Kabul etmek, Razı olmak
Tarımak: Tarlayı ekmek, işlemek
Tatganmak: Bir yemeği çok lezzetli bulmak
Tavılgı: Hünnap
Taylan: Zarif ve güzel, çehresi temiz, giysileri şık kimse. Genellikle gençler için kullanılır
Daz: Dazlak, kel
Teyin: Zaman
Değme: Tek başına kullanılmaz, herkes anlamındadır. Örneğin: Değme kişi herkes anlanıma gelir
Telmirmek: Bir şeyi arıyormuş gibi sağa sola bakınmak
Tenik: Hava
Tenitmek: Bir şeyi göğe doğru atmak
Tepizlik: Haset
Tepsetmek: Birisini başkasını kıskanmaya kışkırtmak
Terk: Acele Terklemek: Hızlandırmak
Terkin: Acil, çabuk
Tergi: Kurulu sofra
Tılak: Bahane
Tin: Ruh, nefis
Tonga: Kahraman
Tör: Evin başköşesi
Tuyun: Muhtar
Tumakı: Nezle
Durulak: İkamet edilen yer
Tutguç: Kahvaltı
Tutmaç: Adamı tok tutan, sıkı yiyecek
Tuyuk: Kilit gibi sımsıkı, cimri insan için de bu sözcük kullanılır.
Tüylek: Hayvanlarının tüylerinin döküldüğü mevsimi anlatmak için kullanılır. Ör: Tüylek mevsimi
Tümenbin: Milyon
Tünek: Hapishane
Tümrük: Tef
Tüşlük: Teneffüs
Tüzgürmek: Armağan vermek
Tüzün: Yumuşak huylu (halîm)


Uçmağ: Cennet
Uymak: Şakird, çırak
Udukluk: Cehalet
Ugan: Her şeye kadir anlamında, Allah için kullanılabilir örneğin
Uğur ola: Yolculuk için kullanılır, gidene denir.
Ulınç: Dolambaçlı, kıvrımlı
Umay: Plasenta
Ukuş: Akıl
Ukuşmak: Anlamak
Uruk: Tane, tohum
Urunç: Rüşvet
Vurunmak: Dövünecek kadar pişman olmak
Uşak: Küçük, Bebeklere de uşak denir (Türkçede belki ufak olarak kalmış olabilir)
Utru: Karşı karşıya olma durumu
Uvut: Haya, utanma
Uygur: Kendi kendine yetebilen, kendini idare edebilen


Üjük: Hece
Üleşmek: Paylaşmak
Ülgü: Tedbir, önlem
Ümük: Kafanın yumuşak yeri, bıngıldak
Ünlemek: Çağırmak
Üstermek: Karşı çıkmak
Üşkürmek: Hatırlamak
Ütmek: Yakmak (Bugün hala kelle ütmek sözü geçerlidir)


Yaçanmak: Bir işte başarısız olup mahcup olmak
Yağız: Koyu kahverengi, kızıl ile siyah arasındaki bir renk
Yağmurçıl: Yağmur alan yer
Yalalmak: Yapmadığı birşeyle suçlanmak
Yalvaç: Peygamber
Yalnık: İnsan
Yapçın: Zamk, yapıştırıcı
Yarmak: Para
Yasağaç:Hamur tahtası
Yaş: Taze
Yavlak: Kötü
Yahşı: İyi,güzel, hayırlı
Yazı: Açık arazi, ova
Yazık: Günah
Yazıklı: Günahkar
Yek: Şeytan
Yelpik: Cin çarpması
Yelvi: Büyü, sihir
Yemiş: Meyve
Yen: İnsan bedeni
Yepgil: Mor
Yerçi: Deneyimli rehber, gezilerde anlatım yapan kişi
Yerdeş: Hemşeri
Yezmek: Devriyeye çıkmak
Yezek: Devriye
Yezne: Enişte (Kız kardeşin kocası için sadece)
Yılkı: Dört ayaklı çiftlik hayvanlarının hepsine birden yılkı denir
Yıplamak: Kıl almak, epilasyon yapmak
Yıpılgı: Epilasyon
Irak: Uzak
Yırçı: Mezar
Yırçılık: Mezarlık
Yiçi: Terzi (Yi: Dikmek anlamına gelir)
Yitik: Kayıp
Yoğ: Ölünün ardından verilen yemek
Yonamak: Birini birine şikayet etmek, yaptığı bir kötülüğü anlatmak
Yozamak: Bir hayvanın o sene doğurmadığını anlatmak için kullanılır.
Yümek: Yıkamak
Yugruş: Vezir
Yula: Kandil (ışık saçan kandil anlamında)
Yuluk: Fidye
Yulun: Omurilik
Yunçık: Zor durum
Yükünç: Namaz
Allah’a yükünmek: Namaz kılmak (yükünmek: eğilmek,secde etmek gibi bir anlama gelir, kıpçak ağzında deyimleşmiş ve namaz kılmak anlamını almıştır.)
Yülgen: Berber, Kuaför (Tıraş eden kimse)
Yülmek: Tıraş etmek
Yürekli: Cesur


EKLER
-gil: Şu anki –gen eki örneğin, üçgenin öztürkçe karşılığı üçgildir.
-(g)ak: Araç-gereç yapma eki örneğin, ormak sözcüğünden or(g)ak türemiştir.
-kına: çok anlamında Örnek: Azkına: Çok az. Çokkına: Çok fazla
-yürü(mek): Türkçemizdeki –yor eki
Kaynak: Divan-ü Lügat-üt Türk

Orhun Türkçesinden Derleme
Ekinti: Saniye
Öküş: Çok
Kunlamak: İntikam Almak Kun: İntikam
Bediz: Resim
Emgek: Bela
Gölük: Araba (otomobil olarak kullanılabilir)
Uruğsıratmak: İmha etmek
Tayğun: Erkek evlat
Aymak: Hüküm sürmek
Yiş: Ağaçlı dağ
Yalma: Kaftan
Koryan: Kale gibi koruyucu bir yer, etrafın kapalı olduğu yer
Bünmek Tekme atmak
Anıtmak: Birşey yapmadan, bir işe yaramayacak biçimde boş boş bakmak
Urumak: Birleşmek
Korağ: Cenaze
Yıs: Ağaçlıklı Dağ
Ikıtmak: Barınacak yer vermek?
Seyi: Her
Siğit: Yas
Adınç: Harika, mükemmel
Adınçsamak: Çok etkilenmek, görkeminden şaşakalmak
Kür: Hile Kürlü: Hileli iş Kürlük: Hilebaz
Esi: Lady, zarif bayanlar için kullanılabilir
Ödüş(Öyüş?): Zaman
Başatmak: Komuta etmek
İçgermak: Kale gibi bir yeri fethetmek
Yabrımak: Bir kişinin kötü bir kişi olması, kişiliğinin kötüleşmesi
Anğu: Ceza
Taplamak: Kabul etmek
Tapı: Anlaşma
Yeme: Ve, Ayrıca, da gibi anlamları karşılar
Balbal: Heykel
Ötük: Rica
Tuk: Bariyer, Tuğar sözcüğü de zamanla duvara dönüşmüştür (Tu eyleminden türemişlerdir.)
Kulmak: Duymak (Aynısı Fincede kuule olarak duymak anlamına gelmektedir.)
Korugan: Kale
Bark: Bina
Bulgamak: Başkaldırmak, isyan etmek
Emgek: Bela, zarar
Iramak: Uzağa gitmek, uzaklaşmak
Bozgun: Fırtına
Yelme: Öncü kıta
Öküş: Çok
Geçginmek: Affetmek
Anıtmak: Tehdit etmek
Ülük: Kader
Yonşurmak: Bir toplulukta çıkan iç karışıklık sonucu o topluluğun kendi içinde ölümlü savaş çıkması
Yol: Kez (Bugün hala kullanılır halk dilinde)
Teğri: Bir yerin çevresinde,
Tüket: Tamamı (Örnek: Savımın tüketi işitilsin: Sözümün tamamı duyulsun.)
Kalısız: Tamamen (Geride kalan olmadan anlamında)
Erdinmek: Aşmak, sınırı geçmek, sayıca aşırı olmak
Haçan: Ne zaman (Günümüzde Karadeniz ağzında korunmuştur)
Uyu: Bir olayı takip eden bir olay için kullanılan “ve” sözcüğünü karşılar. Örnek: Eğer ben kalkmasaydım uyu(ve) seni görmeseydim. Kökü uymak eylemidir.
Ödükmek: Hatırlamak
Kopun/Hepin:Hep birlikte