ORHUN ABIDELERI

[Gök Yeleli Bozkurt]

[img]http://i18.photobucket.com/albums/b132/****/Dilsad/kultiginkulliye.jpg[/img]

ORHUN ABIDELERI


Türk adinin, Türk milletinin isminin gectigi ilk Türkce metin.

Ilk Türk Tarihi (Taslar üzerine yazilmis tarih)

Türk Devlet adamlarinin millete hesap vermesi, milletle hesaplasmasi.
Devlet ve milletin karsilikli vazifeleri.
Türk nizaminin, Türk töresinin, Türk medeniyetinin, yüksek Türk kültürünün büyük vesikasi.
Türk askeri dehasinin, Türk askerlik san'atinin ulvi tablosu.
Türk gururunun ilâhi yüksekligi.
Türk feragat ve faziletinin büyük örnegi.
Türk ictimai sahaseri.
Türk hitabet san'atinin erisilmez saheseri.
Hükümdarâne eda ve ihtisamli hitap tarzi.
Yalin ve keskin üslûbun sasirtici numunesi.
Türk milliyetciligin temel kitabi.
Bir kavmi bir millet yapabilecek eser.
Türk dilinin mübarek kaynagi.
Türk yazi dilinin ilk, fakat harikulâde islek örnegi ve Türk yazi dilinin baslangicini milâdin ilk asirlarina cikartan delil.
Türklügün en büyük iftihar vesilesi olan eser.

Orhun âbidelerini vasiflamak isteyince, insanin zihninde iste bu gibi ifadeler siralanmaktadir.
Orhun âbideleri Göktürk devrinden kalma kitâbelerdir. Göktürkler, milâttan önceki asirlarda Hunlar tarafindan kurulup, degisen sülâleler ve boylar idaresinde devam edegelen Asya'daki büyük Trük Imparatorlugun 6. asirla 8. asir arasindaki devresinde hüküm sürmüslerdir. 6. Asrin ilk yarinda Türk devletinin basinda Avarlar bulunuyordu. 552 tarihinde Bumin Kagan Avar idaresine son vererek Türk devletinin Göktürk hanedani devrini acti. O devirde büyük kaganligin merkezi devletin dogu kisminda idi ve bati kismi da doguya bagli tâbi bir kaganlikla idare ediliyordu. Bumin Kaganin kardesi Istemi Kagan da 576'ya kadar bu bati bölümün kagani idi.

Bumin Kagan, Göktürk hâkimiyetinin kurdugu sene icinde öldü ve sirasiyla üy oglu, büyük kaganlik yaptilar. Birincisi 553'te, ikincisi 553 - 572'de, ücüncüsü de 572-581 tarihlerinde hüküm sürdüler. Bunlardan ikincisi olan Mukan zamaninda devlet Mancurya'dan Iran'a kadar uzanan kuvvetli bir imparatorluk hâline geldi.
Daha sonra devlet, bir yandan kuvvetli hakanlarin yoklugu ve devleti teskil eden kavimlerin cekismeleri , öte yandan bilhassa cin entrikasi yüzünden bir sürü karisikliklar gecirdi ve nihayet 630'da devletin asil dogu kismi Cin hâkimiyetine gecti. Zamanla Cin hâkimiyeti bati kismina da sirayet etmege basladi. Fakat bu Cin esareti daha fazla devam etmedi ve Kutlug Kagan veya ikinci adiyla Iltiris Kagan, Cin hâkimiyetine son vererek 680-682 senesinde devleti yeniden toparladi. Iltiris Kagan 691' de ölünce yerine gecen kardesi Kapgan Kagan idaresinde devlet yeniden eski hasmetini buldu.

Iltiris Kagan'in Bilge ve Kül Tigin adli iki oglu vardi. Öldügünde bunlar 8 ve 7 yaslarinda idiler. Kapgan Kagan 716'da ölünce idareyi onun ogullari almak istedi. Fakat Bilge ve Kül Tigin kardesler buna mâni olarak ve amcazadelerini tasfiye ederek babalarinin devletine el koydular ve Bilge Kagan hükümdar oldu. Iki kardes babalarinin ve amcalarinin devrinde kalmis ihtiyar vezir, Bilge Kagan'in kayinpederi Tonyukuk'un da yardimiyla devleti daha da kuvvetlendirdiler. Sonra 731'de Kül Tigin, 734 'de Bilge Kagan öldü. Bilge Kagan'in ölümünden 10 sene kadar sonra Uygurlar, devleti ele gecirerek 745 'de Göktürk hakimiyetine son verdiler.

Birinci olan Kül Tigin âbidesini agabeyisi Bilge Kagan 732'de diktirmis, ikincisi olan Bilge Kagan âbidesini de ölümünden bir yil sonra 735'de kendi oglu olan kagan diktirmis. Ücüncü olarak verilen Tonyukuk âbidesi ise 720-725 senelerinde kendisi tarafindan dikilmistir.

Orhun âbidelerine Orhun kitabeleri de denir.
Süphesiz bunlar kitabedir. Fakat hem maddî bakimdan, hem manevi bakimdan bu kitabeler söz gütürmez birer abidedir. Muhtevalari gibi heybetli yapilari da âbide hüviyetindendir. Onun icin bunlari ifade eden in iyi isim Orhun âbideleri tâbiridir.

[Gök Yeleli Bozkurt]

Kül Tigin Âbidesi

[img]http://i18.photobucket.com/albums/b132/****/Dilsad/kultiginbasi.jpg[/img]

Kül Tigin Âbidesi, kagan olmasinda ve devletin kuvvetlenmesinde birinci derecede rol oynamis bulunan kahraman kardesine karsi Bilge Kagan'in duydugu minnet duygularinin ve kendisini sanatkârane bir vecd ve coskunlugunun icine atan müthis teesürün ebedî bir ifadesidir. Bilge Kagan bu ruh hâli ile âbide insaatinin basinda oturup, eserin hazirlanmasina bizzat nezaret etmistir. Âbidedeki ulvî ve mübarek hitabe onun agzindan yazilmistir, âbidede o konusmaktadir, müellif odur.
Kül Tigin âbidesi, kaplumbaga seklindeki oyuk bir kaide tasina oturtulmustur. Kesfeldildigi zaman bu kaidenin yaninda devrilmis bulunuyordu. bilhassa devrik veziyette rüzgâra maruz kalan kisimlarinda tahribat ve silintiler olmustur. Sonradan yerine dikilmistir. Yüksekligi 3,75 metredir. Itina ile yontulmus, bir cesit kirec tasi vea saf olmayan mermerdendir. Yukariya dogru biraz daralmaktadir. Dört cepehlidir. Dogu ve bati cephelerinin genisligi asagida 132, yukarida 122 santimdir. Güney ve Kuzey cepheleri ise asagida 46, yukarida 44 santimdir.
Âbidenin üstü kemer seklinde bitmektedir ve yukari kisimda bes kenarli olmaktadir. 'Dogu cephesinin üstünde kaganin isareti vardir. Bati cephesi büyük bin Cince kitabe ile kaplidir. Diger üc cephesi Türkce kitabelerle doludur. Cepheler arasinda kalan ve keskin olmayan kenarlarda ve Cince kitâbenin yaninda da Orhun yazisi vardir.Âbidenin civarinda türbe enkazi , pek cok heykel parcalari ve âbideye cikan iki tarafi heykeller, taslar dizili 4, 5 km lik nbir yol bulunmustur.
Bu heykel parcalari arasinda son zamanlarda Kül Tigin'in basi ve karisinin gövdesi ve yüzünün bir kismi da bulunmustur.
Âbidenin ve türbenin insasinda Türk ve cin sanatkârlari beraber calismislardir. Âbidedeki kitâbeleri Bilge Kagan ve Kül Tigin'in yegeni Yollug Tigin yazmistir.

GÜNEY YÜZÜ


Metin

Tercüme

1 Tengri teg tengriden bolmis Türk Bilge Kagan

bu ödke olurtum. Sabimin tüketi esidgil. Ulayu ini

yigünüm oglanim biriki ogusum budunum biriye

sadpit begler yiriya tarkat buyruk begler Otuz [Tatar...]


[1] Tanri gibi gökte olmus Türk Bilge Kagani, bu zamanda

oturdum. Sözümü tamamiyla isit. Bilhassa kücük kardes

yegenim, oglum, bütün soyum, milletim, güneydeki sadpit

beyleri, kuzeydeki tarkat, buyruk beyleri, Otuz Tatar.........


.................................................. ...............................................
2 Tokuz Oguz begleri buduni bu sabimin edgüti esid

katigdi tingla: Ilgerü kün togsik [kop] m[ang]a

k[örür]. [Bunc]a budun

[2] Dokuz Oguz beyleri, milleti! Bu sözümü iyice isit,

adamakilli dinle: Doguda gün dogusuna, güneyde gün

ortasina, batida gün batisina, kuzeyde gece ortasina kadar,

onun icindeki millet ban tabidir. Bunca milleti


.................................................. ...............................................

3 kop itdim. Ol amti any ig yok. Türk kagan Ötüken

yis olursar ilte bung yok. Ilgerü Santung yazika tegi

süledim, taluyka kicig tegmedim. Birigerü Tokuz

Ersinske tegi süledim, Tüpütke kicig [teg]medim.

Kurigaru Yincü ög[üz]

[3] hep düzene soktum. O simdi kötü degildir.Türk kagani

Ötüken ormaninda otursa ilde sikinti yoktur. Doguda

Santung ovasina kadar ordu sevk ettim, denize ulasmama

az kaldi. Güneyde Dokuz Ersine kadar ordu sevk ettim,

Tibete ulasmama az kaldi. Batida inci nehrini gecerek

.................................................. ...............................................
4 kece Temir Kapigka tegi süledim. Yirigaru Yir Bayirku

yiringe tegi süledim. Bunca yirke tegi yoritdim.

Ötüken yista yig idi yok ermis. Il tutsik yir Ötüken

yis ermis. Bu yirde olurup Tabgac budun birle

[4] Demir kapiya kadar ordu sevk ettim. Kuzeyde Yir

Bayirku yerine kadar ordu sevk ettim. Bunca yere kadar

yürüttüm. Ötüken ormanindan daha iyisi hic yokmus.

Il tutucak yer Ötüken ormani imis. Bu yerde oturup

Cin milleti ile

.................................................. ...............................................

5 tüzültüm. Altun kümüs isgiti kutay bungsuz anca birür.

Tabgac budun sabi sücig agisi yimsak ermis. Sücig sabin

yimsak agin arip irak budunug anca yagutir ermis.

Yagura kondukda kisre any ig bilig anda övür ermis.

[5] anlastim. Altini, gümüsü, ipegi ipekliyi sikintisiz öylece

veriyor. Cin milletinin sözü tatli,ipek kumasi yumusak imis.

Tatli sözle, yumusak ipek kumasla aldatip uzak milleti

öylece yaklastirirmis. Yaklastirip konduktan sonra, kötü

seyleri o zaman düsünürmüs.


.................................................. ...............................................

6 Edgü bilge kisig edgü alp kisig yoritmaz ermis. Bir kisi

yang ilsar ogusi buduni bisükinge tegi kidmaz ermis.

Sücig sabinga yimsak agisinga arturup öküs Türk budun

öltüg. Türk budun ölsiking. Biriye Cogay yis Tögültün

[6] iyi bilgili insani, iyi cesur insani yürütmezmis. Bir insan

yanilsa, kabilesi milleti, akrabasina kadar barindirmazmis.

Tatli sözüne, yumusak ipek kumasina aldanim cok cok,

Türk milleti, öldün;Türk milleti, öleceksin! Güneye Cogay

ormanina, Tögüldün

.................................................. ...............................................

7 yazi konayin tiser Türk budun ölsikig. Anda anyig kisi

anca bosgurur ermis. Irak erser yablak agi birür, yaguk

erser edgü agi birür tip anca bosgurur ermis.Bilig bilmez

kisi ol sabig alip yaguru barip öküs kisi öltüg.
[7] ovasina konayim dersen, Türk milleti, öleceksin! Orda

kötü kisi söyle ögretiyormus: Uzak ise kötü mal verir, yakin

ise iyi mal verir deyip öyle ögretiyormus. Bilgi bilmez kisi o

sözü alip, yakina gidip, cok insan, öldün!


.................................................. ...............................................

8 Ol yirgerü barsan Türk budun ölteci sen. Ötüken yir

olurup arkis tirkis isar neng bungug yok. Ötüken yis

olursar benggü il tuta olurtaci sen. Türk budun tokurkak

sen. Acsin tosik ölmez sen. Bir todsar acsik ölmez sen.

Antagingin

[8] O yere dogru gidersen, Türk milleti öleceksin! Ötüken

yerinde oturup kervan, kafile gönderirsen hic bir sikintin

yoktur. Ötüken ormaninda oturusan ebediyen il tutarak

oturacaksin. Türk milleti, toklugun kiymetini bilmezsin.

Aclik, tokluk düsünmezsin. Bir doysan acligi düsünmezsin.

Öyle oldugun

.................................................. ...............................................

9 ücün igidmis kaganingin sabin almatin yir sayu bardig.

Kop anda alkintig, ariltig. anda kalmisi yir sayu kop toru

ölü yoriyur ertig. Teng ri yarlikadukin ücün [ö]züm

kutum bar ücün kagan olurtum. Kagan olurup

[9] icin, beslemis olan kaganinin sözünü almadan her yere

gittin. Hep orda mahvoldun, yok edildin. Orda, geri

kalaninla her yere hep zayiflayarak, ölerek yürüyordun.

Tanri buyurdugu icin, kendim devletli oldugum icin, kagan

oturdum. Kagan oturup

.................................................. ...............................................

10 yok cigany budunug kop kubratdim. Cigany budunug

bay kildim. Az budunug öküs kildim. Azu bu sabimda

igid bar gu? Türk begler budun buni esiding. Türk

[budun ti]rip il tutsikingin bunda urtum. Yangilip

ölsikingin yime
[10] ac, fakir milleti hep toplattim.Fakir milleti zengin

kildim. Az milleti cok kildim. Yoksa, bu sözümde yalan

var mi? Türk beyleri, milleti bunu isitin! Türk milletini

toplayip il tutacagini burda vurdum. Yanilip ölecegini yine

.................................................. ...............................................

11 bunda urtum. Neng neng sabim erser benggü taska

urtum. Angar körü biling. Türk amti budun begler bödke

körügme begler gü yangiltaci siz? Men b[enggü tas

tokitdim... Tabg]ac kaganda bedizci kelürtüm,

bedizet[t)im. Mening sabimin simadi.

[11] burda vurdum. Her ne sözüm varsa ebedi tasa vurdum.

Ona bakarak bilin. Simdiki Türk milleti,beyleri,bu zamanda

itaat eden beyler olarak mi yanilacaksiniz? Ben ebedi tas

yontturdum... Cin kaganindan resimci getirdim,resimlettim.

Benim sözümü kirmadi.

.................................................. ...............................................
12 Tabgac kaganing icreki bedizcig iti. Angar adincig

bark yaraturtum. Icin tasin adincig bediz urturtum. Tas

tokitdim. Köng ülteki sabimin u[rturtum... On Ong

ogling]a tatinga tegi buni körü biling. Benggü tas

[12] Cin kaganin maiyetindeki resimciyi gönderdim. Ona

bambaska türbe yaptirdim. Icine disina bambaska resim

vurdurdum: Tas yontturdum. Gönüldeki sözümü

vurdurdum... On ok ogluna, yabancina kadar bunu

görüp bilin. Ebedi tas

.................................................. ...............................................

13 tokitdim. b[u...il] erser, anca taki erig yirte irser,

anca erig yirte benggü tas tokitdim, bitid[d]im. Ani

körüp anca biling. Ol tas [...]dim.

Bu bitig bitigme atisi Yol[l]ug T[igin].
[13] yontturdum... Il ise, söyle daha erisilir yerde ise, iste

öyle erisilir yerde ebedi tas yontturdum, yazdirdim. Onu

görüp öyle bilin. Su tas... dim.

Bu yaziyi yazan yegeni Yollug Tigin

[Gök Yeleli Bozkurt]

1 Üze kök tengri asra yagiz yir kilindukda ikin ara kisi

ogli kilinmis. Kisi oglinda üze ecüm apam Bumin Kagan

Istemi Kagan olurmis. Olurupan Türk budunung ilin

törüsin tuta birmis, iti birmis.

[1] Üstte mavi gök,altta yagiz yer kilindikta,ikisi arasinda

insan oglu kilinmis. Insan oglunun üzerine ecdadim Bumin

Kagan, Istemi Kagan oturmus. Oturarak Türk milletinin

ilini töresini tutu vermis, düzenleyi vermis.

.................................................. ..............................................

2 Tört bulung kop yagi ermis.Sü sülepen tört bulungdaki

budunug kop almis.kop baz kilmis.Basligig yükündürmis

tizligig sökürmis. Ilgerü Kadirkan yiska tegi kirü Temir

Kapigka tegi kondurmus. Iki ara

[2] Dört taraf hep düsman imis. Ordu sevk ederek dört

taraftaki milleti hep almis, hep tabi kilmis. Basliya bas

egdirmis,dizliye diz cöktürmüs.Doguda Kadirkan ormanina

kadar, batida Demir Kapiya kadar kondurmus.

Ikisi arasinda
.................................................. ..............................................

3 idi oksuz Kök Türk anca olurur ermis. Bilge kagan

ermis, alp kagan ermis. Buyruki yime bilge ermis erinc,

alp ermis erinc. Begleri yime buduni yime tüz ermis. Ani

ücün ilig anca tutmis erinc. Ilig tutup törüg itmis.

Özü anca
[3] pek teskilatsiz Gök Türk öylece oturuyormus. Bilgili

kagan imis,cesur kagan imis.Buyruku yine bilgili imis tabii,

cesur imis tabii. Beyleri de milletide dogru imis. Onun icin

ili öylece tutmus tabii. Ili tutup töreyi düzenlemis.

Kendisi öylece
.................................................. ..............................................

4 kergek bolmis. Yogci sigitci öng re kün togsikda Bökli

cöl[l]üg il Tabgac Tüpüt Apar Purum Kirkiz Üc

Kurikan Otuz Tatar Kitany Tatabi bunca budun kelipen

sigtamis yoglamis. Antag küllüg kagan ermis. Anda

kisre inisi kagan
[4] vefat etmis. Yasci, aglayici, doguda gün dogusundan

Bökli Cöllü halk, Cin, Tibet, Avar, Bizans, Kirgiz, Üc

Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi, bunca millet gelip

aglamis, yas tutmus. Öyle ünlü kagan imis. Ondan sonra

kücük kardesi kagan
.................................................. ..............................................

5 bolmis erinc, ogliti kagan bolmis erinc. Anda kisre

inisi ecisin teg kilinmaduk erinc, ogli kangin teg

kilinmaduk erinc. Biligsiz kagan olurmis erinc, yablak

kagan olurmis erinc. Buyruki yime biligsiz erinc, yablak

ermis erinc.
[5] olmus tabii, ogullari kagan olmus tabii. Ondan sonra

kücük kardesi büyük kardesi gibi kilinmamis olacak.

Bilgisiz kagan oturmustur, kötü kagan oturmustur.Buyruku

da bilgisizmis tabii, kötü imis tabii.
.................................................. ..............................................

6 Begleri buduni tüzsüz ücün Tabgac budun tebligin

kürlüg ücün armakcisin ücün inili ecili kingsürtükin

ücün begli budunlig yongsurtukin ücün Türk budun

illedük ilin icginu idmis,

[6] Beyleri, milleti ahenksiz oldugu icin, Cin milleti hilekar

ve sahtekar oldugu icin, aldatici oldugu icin, kücük kardes

ve büyük kardesi birbirine düsürdügü icin, bey ve milleti

karsilikli cekistirdigi icin, Türk milleti il yaptigi ilini elden

cikarmis,
.................................................. ..............................................

7 kaganladuk kaganin yitürü idmis. Tabgac budunka

beglik uri oglin kul boldi, isilik kiz oglin küng boldi.

Türk begleri Türk atin iti. Tabgacgi begleri Tabgac atin

tutupan Tabgac kaganka
[7] kagan yaptigi kaganini kaybedi vermis. Cin milletine

beylik erkek evladi kul oldu, hanimlik kiz evladi cariye

oldu. Türk beyler Türk adini birakti. Cinli beyler Cin adini

tutup, Cin kaganina
.................................................. ..............................................

8 körmis. Elig yil isig kücüg birmis. Ilgerü kün togsikda

Bökli kaganka tegi süleyim birmis. Tabgac kaganka ilin

törüsin ali birmis. Türk kara kamag
[8] itaat etmis. Elli yil isi gücü vermis. Doguda gün

dogusunda Bökli kagana kadar ordu sevk edi vermis.

Batida Demir Kapiya kadar ordu sevk edi vermis. Cin

kaganina ilini, töresini ali vermis. Türk halk
.................................................. ..............................................

9 budun anca timis: Illig budun ertim, ilim amti kani,

kimke ilig kazganur men tir ermis. Kaganlig budun

ertim, kaganim kani, ne kaganka isig kücüg birür men

tir ermis. Anca tip Tabgac kaganka yagi bolmis.
[9] kitlesi söyle demis: Illi millet idim, ilim simdi hani, kime

ili kazaniyorum der imis. Kaganli millet idim, kaganim

hani, ne kagana isi gücü veriyorum der imis. Öyle diyip

Cin kaganina düsman olmus.
.................................................. ..............................................

10 Yagi bolup itinü yaratunu umaduk yana icikmis.

Bunca isig kücüg birtükgerü sakinmati Türk budun

ölüreyin urugsiratayin tir ermis. Yokadu barir ermis.

Üze Türk Tengrisi Türk iduk yiri
[10]Düsman olup,kendisini tanzim ve tertip edemediginden

yine teslim olmus. Bunca isi gücü verdigini düsünmeden,

Türk milletini öldüreyim, kökünü kurutayim der imis.

Yok olmaya gidiyormus.
.................................................. ..............................................

11 subi anca itmis. Türk budun yok bolmazun tiyin

budun bolcun tiyin kang im Iltiris Kaganig ögüm Ilbilge

Katunug tengri töpüsinde tutup yügerü kötürmis erinc.

Kang im kagan yiti yigirmi erin tasikmis. Tasra
[11] Yukarida Türk tanrisi, Türk mukaddes yeri, suyu öyle

tanzim etmis. Türk milleti yok olmasin diye, millet olsun

diye babam Iltiris Kagani, annem Ilbilge Hatunu gögün

tepesinde tutup yukari kaldirmis olacak. Babam kagan on

yedi erle disari cikmis. Disari
.................................................. ..............................................

12 yoriyur tiyin kü esidip balikdaki tagikmis, tagdaki

inmis, tirilip yitmis er bolmis. Tengri küc birtük ücün

kangim kagan süsi böri teg ermis, yagisi kony teg ermis.

Ilgerü kurigaru sülep ti[r]m[is] kubrat[mis]. [K]amagi
[12] yürüyor diye ses isitip sehirdeki daga cikmis, dagdaki

inmis, toplanip yedi er olmus. Tanri kuvvet verdigi icin

babam kaganin askeri kurt gibi imis, düsmani koyun gibi

imis. Doguya, batiya asker sev edip toplamis, yigmis. Hepsi
.................................................. ..............................................

13 yiti yüz er bolmis. Yiti yüz er bolup ilsiremis

kagansiramis budunug, küng edmis kuladmis budunug

Türk törüsin icginmis budunug ecüm apam törüsince

yaratmis,bosgurmis.Tölis Tardus [budunug anda itmis.]
[13] yedi yüz er olmus. Yedi yüz er olup ilsizlesmis,

kagansizlasmis, milleti, Türk töresini birakmis milleti,

ecdadimin töresince yaratmis, yetistirmis. Tölis, Tardus

milletini orda tanzim etmis.
.................................................. ..............................................

14 Yabgug sadig anda birmis. Biriye Tabgac budun yagi

ermis. Yiriya Baz kagan Tokuz Oguz budun yagi ermis.

Kirkiz Kurikan Otuz Tatar Kitany Tatabi kop yagi

ermis. Kangim kagan bunca...
[14] Yabguyu, sadi orda vermis. Güneyde Cin milleti

düsman imis. Kuzeyde Baz Kagan, Dokuz Oguz kavmi

düsman imis. Kirgiz, Kurikan, Otuz Tatar, Kitay, Tatabi

hep düsman imis. Babam kagan bunca...
.................................................. ..............................................

15 Kirk artuki yiti yoli sülemis, yigirmi süngüs

süngirmis. Tengri yarlikaduk ücün illigig ilsiretmis,

kaganligig kagansiratmis, yagig baz kilmis, tizligig

sökirmis, basligig yükündü[rmis. Kangim kagan anca

ilig]
[15] Kirk yedi defa ordu sevk etmis, yirmi savas yapmis.

Tanri lütfettigi icin illiyi ilsizletmis, kaganliyi

kagansizlatmis, düsmani tabi kilmis, dizliye diz cöktürmüs,

basliya bas egdirmis. Babam kagan öylece ili,
.................................................. ..............................................


16 törüg kazganip uca barmis. Kangim kaganka Baz

kaganig balbal tikmis. Ol törüde üze ecim kagan olurti.

Ecim kagan olurupan Türk budunug yice itdi, igit[t]i.

Ciganyig [bay kildi, azig öküs kildi].
[16] töreyi kazanip, ucup gitmis. Babam kagan icin ilkin

Baz Kagani balbal olarak dikmis. O töre üzerine kagan

oturdu. Amcam kagan oturarak Türk milletini tekrar

tanzim etti, besledi. Fakiri zengin kildi, azi cok kildi.
.................................................. ..............................................

17 Ecim kagan olurtukda özüm Tardus budun üze sad

ertim. Ecim kagan birle ilgerü Yasil Ögüz Santung

yazika tegi süledimiz. Kögmen asa Ki[rkiz yiringe

tegi süledimiz].

[17] Amcam kagan oturdugunda kendim Tardus milleti

üzerinde sad idim. Amcam kagan ile doguda Yesil Nehir,

Santung ovasina kadar ordu sevk ettik. Batida Demir

Kapiya kadar ordu sevk ettik. Kögmeni asarak Kirgiz

ülkesine kadar ordu sevk ettik.
.................................................. ..............................................

18 Kamagi bis otuz süledimiz, üc yigirmi süngüsdümüz.

Illigig ilsiretdimiz, kaganligig kagansiratdimiz. Tizligig

sökürtümüz, basligig yükündürtümüz. Türgis kagan

Türkümüz [budunumuz erti. Bilmedükin]
[18] Yekün olarak yirmi bes defa ordu sevk ettik, on üc

defa savastik. Illiyi ilsizlestirdik,kaganliyi kagansizlastirdik.

Dizliye diz cöktürdük, basliya bas egdirdik. Türgis Kagani

Türkümüz, milletimiz idi. Bilmedigi
.................................................. ..............................................

19 ücün bizinge yangil[d]ukin ücün kagani ölti.

Buyriki begleri yime ölti. On Ok budun emgek körti.

Ecümüz apamiz tutmis yir sub idisiz bolmazun tiyin

Az budunug itip yar[atip...]
[19] icin, bize karsi yanlis hareket ettigi icin kagani öldü.

Buyruku, beyleri de öldü. On Ok kavmi eziyet gördü.

Ecdadimizin tutmus oldugu yer, su sahipsiz olmasin diye

Az milletini tanzim ve tertip edip...
.................................................. ..............................................

20 Bars beg erti. Kagan ati bunda biz birtimiz. Singilim

kuncuyug birtimiz. Özi yangildi, kagani ölti, buduni

küng kul boldi. Kögmen yir sub idisiz kalmazun tiyin Az

Kirkiz Budunug yarat[ip keltimiz, süngüsdümüz...ilin]
[20] Bars bey idi. Kagan adini burda biz verdik. Kücük kiz

kardesim prensesi verdik. Kendisi yanildi, kagani öldü,

milleti cariye, kul oldu. Kögmenin yeri, suyu sahipsiz

kalmasin diye Az, Kirgiz kavmini düzene sokup geldik.

Savastik...ilini
.................................................. ..............................................

21 yana birtimiz. Ilgerü Kadirkan yisig asa budunug

anca kondurtumuz, anca itdimiz. Kurigaru Kengü

Tarmanka tegi Türk budunug anca kondurtumuz, anca

itdimiz. Ol ödke kul kullug bolmis erti, [küng künglüg

bolmis erti. Inisi ecisin bilmez erti. Ogli kangin bilmez

erti]
[21] geri verdik. Doguda Kadirkan ormani asarak milleti

öyle kondurduk, öyle düzene soktuk. Batida Kengü

Tarmana kadar Türk milleti öyle kondurduk, öyle düzene

soktuk. O zamanda kul kullu olmustu. Cariye cariyeli

olmustu. Kücük kardes büyük kardesini bilmezdi, oglu

babasini bilmezdi.
.................................................. ..............................................

22 Anca kazganmis itmis ilimiz törümüz erti. Türk Oguz

begleri budun esiding. Üze tengri basmasar, asra yir

telinmeser, Türk budun, ilingin törüngin kim artati

[udaci erti]? Türk budun ertin,
[22] Öyle kazanilmis, düzene sokulmus ilimiz, töremiz

vardi. Türk, Oguz beyleri, milleti, isitin:Üstte gök basmasa,

altta yer delinmese, Türk milleti, ilini töreni kim boza

bilecekti? Türk milleti, vaz gec,
.................................................. ..............................................

23 ökün! Küregüng ün ücün igidmis bilge kaganing in

ertmis barmis edgü ilinge kentü yangildig, yablak

kigürtüg. Yaraklig kandin kelin yanya iltdi. Süngüglüg

kandin kelipen süre iltdi? Iduk Ötüken y[is budun

bardig. Ilgerü barigma]
[23] pisman ol! Disipsizliginden dolayi, beslemis olan bilgili

kaganinla, hür ve müstakil iyi iline karsi kendin hata ettin,

kötü hale soktun. Silahli nereden gelip dagitarak gönderdi?

Mizrakli nereden gelerek sürüp gönderdi. Mukaddes

Ötüken ormanin milleti, gittin. Doguya giden,
.................................................. ..............................................

24 bardig, kurigaru barigma bardig. Barduk yirde

edgüg ol erinc: Kaning subca yügürti, süngüküng tagca

yatdi. Beglik uri oglung kul boldi, isilik kiz oglung küng

boldi. Bilmedük ücün [yablakingin ücün ecim kagan

uca bardi.]
[24] gittin. Batiya giden, gittin, Gittigin yerde hayrin su

olmali: Kanin su gibi kostu, kemigin dag gibi yatti. Beylik

erkek evladin kul oldu, hanimlik kiz evladin cariye oldu.

Bilmedigin icin, kötülügün yüzünden amcam, kagan

ucup gitti.
.................................................. ..............................................

25 Baslayu Kirkiz kaganig balbal tikdim. Türk budunug

ati küsi yok bolmazun tiyin kangim kaganig ögüm

katanug kötürmis tengri il birigme tengri Türk budun

ati küsi yok bolmazun [tiyin özümin ol tengri]
[25] Önce Kirgiz kaganini balbal olarak diktim. Türk

milletinin adi sani yok olmasin diye, babam kagani, annem

hatunu yükseltmis olan Tanri,il veren Tanri, Türk milletinin

adi sani yok olmasin diye,
.................................................. ..............................................

26 kagan olurti erinc. Neng yilsig budunka olurmadim.

Icre assiz tasra tonsuz yabiz yablak budunda üze

olurtum. Inim Kül Tigin birle sözlestimiz. Kangimiz

ecimiz kaz[ganmis budun ati küsi yok bolmazun]
[26] kendimi o Tanri kagan oturttu tabii. Varlikli, zengin

millet üzerine oturmadim. Iste assiz, dista elbisesiz; düskün,

perisan milletin üzerine oturdum. Kücük kardesim Kül

Tigin ile konustuk. Babamizin, amcamizin kazanmis oldugu

milletin adi sani yok olmasin
.................................................. ..............................................

27 tiyin Türk budun ücün tün udimadim, küntüz

olurmadim. Inim Kül Tigin birle iki sad birle ölü yitü

kazgandim. Anca kazganip biriki budunug ot sub

kilmadim. Men [özüm kagan olurtukuma yir sayu]
[27] diye, Türk milleti icin gece uyumadim, gündüz

oturmadim. Kücük kardesim Kül Tigin ile, iki sad ile öle

yite kazandim. Öyle kazanip bütün milleti ates,su kilmadim.

Ben kendim kagan oturdugumda, her yere
.................................................. ..............................................

28 barmis budun ölü yitü yadagin yalingin yana kelti.

Budunug igideyim tiyin yirigaru Oguz budun tapa ilgerü

Kitany Tatabi budun tapa birigerü Tabgac tapa ulug sü

iki yigir[mi süledim ... süngüsdüm. Anda]
[28] gitmisolan millet öle yite, yaya olarak ciplak olarak

dönüp geldi. Milleti besleyeyim diye,kuzeyde Oguz kavmine

dogru, doguda Kitay, Tatabi kavmine dogru
.................................................. ..............................................

29 kisre tengri yarlikazu kutum bar ücün ülügüm bar

ücün ölteci budunug tirgürü igit[t]im. Yaling budunug

tonlug, cigany budunug bay kildim. Az budunug öküs

kiltim. Igar illigde [igar kaganligda yig kildim. Tört

bulungdaki]
[29] sonra, Tanri bagislasin, devletim var oldugu icin,

kismetim var oldugu icin, ölecek milleti diriltip besledim.

Ciplak milleti elbiseli, fakir milleti zengin kildim. Az milleti

cok kildim. Degerli illiden, degerli kaganlidan daha iyi

kildim. Dört taraftaki
.................................................. ..............................................

30 budunug kop baz kaldim, yagisiz kildim. Kop manga

körti. Isig kücüg birür. Bunca törüg kazganip inim Kül

Tigin özi anca kergek boldi. Kangim kagan ucdukda

inim Kül Tigin yi[ti yasda kalti ... ]
[30] milleti hep tabii kildim, düsmansiz kildim. Hep bana

itaat etti. Is gücü veriyor. Bunca töreyi kazanip kücük

kardesim Kül Tiginkendisi öyle vefat etti. Babam kagan

uctugunda kücük kardesim Kül Tigin yedi yasinda kaldi ...
.................................................. ..............................................

31 Umay teg ögüm katun kutinga inim kül tigin er at

buldi. Alti yigirmi yasinga ecim kagan ilin törüsin anca

kazgandi. Alti Cub Sogdak tapa süledimiz, bozdumuz.

Tabgac Ong tutuk bis t[ümen sü kelti, süngüsdümüz?]

[31] Umay gibi annem hatunun devletine kücük kardesim

Kül Tigin er adini aldi. On alti yasinda, amcam kaganin

ilini, töresini söyle kazandi: Alti Cub Sogdaka dogru ordu

sevk ettik, bozduk. Cinli Ong vali, elli bin asker geldi,

savastik.
.................................................. ..............................................

32 Kül Tigin yadagin oplayu tegdi, Ong tutuk yurcin

yaraklig eligin tutdi, yarakligdi kaganka anculadi. Ol

süg anda yok kildimiz. Bir otuz yasinga Caca sengünke

sünggüsdümüz. Ang ilki Tadinging Corung boz [atig

binip tegdi. Ol at anda]
[32] Kül Tigin yaya olarak atilip hücum etti. Ong valinin

kayin biraderini, silahli, elle tuttu, silahli olarak kagana

takdim etti.O orduyu orda yok ettik. Yirmi bir yasinda iken,

Caca generale karsi savastik. En önce Tadigin, Corun boz

atina binip hücum etti. O at orda
.................................................. ..............................................

33 ölti. Ikinti Isbara Yamtar boz atig binip tegdi. Ol at

anda ölti. Ücünc Yigen Silig beging kedimlig tong at

binip tegdi. Ol at anda ölti. Yarinkinda yalmasinda yüz

artuk okin urti, yüzing e basing a bir ok t[egürmedi ...]
[33] öldü. Ikinci olarak Isbara Yamtarin boz atina binip

hücum etti. O at orda öldü. Zirhindan kaftanindan yüzden

fazla ok ile vurdular, yüzüne basina bir tane degdirmedi. ...
.................................................. ..............................................

34 Tegdükin Türk begler kop bilir siz. Ol süg anda yok

kildimiz. Anda kisre Yir Bayirku Ulug Irkin yagi boldi.

Ani yany ip Türgi Yargün költe bozdumuz. Ulug Irkin

azkinya erin tezip bardi. Kül Tigin [alti otuz]
[34] Hücum ettigini, Türk beyleri, hep bilirsiniz. O orduyu

orda yok ettik. Ondan sonra Yir Bayirkunun Ulug Irkini

düsman oldu. Onu dagitip Türgi Yargun Gölünde bozduk.

Ulug Irkin azicik erle kacip gitti. Kül Tigin yirmi alti
.................................................. ..............................................

35 yasinga Kirkiz tapa süledimiz. Süngüg batimi karig

söküpen Kögmen yisig toga yorip Kirkiz budunug uda

basdimiz. Kaganin birle Songa yisda süngüsdümüz. Kül

Tigin Bayirkun[ung ak adgi]r[ig]
[35] yasinda iken Kirgiza dogru ordu sevk ettik. Mizrak

batimi kari söküp,Kögmen ormanini asarak yürüyüp Kirgiz

kavmini uykuda bastik. Kagani ile Songa ormaninda

savastik. Kül Tigin, Bayirkunun ak aygirina
.................................................. ..............................................

36 binip oplayu tegdi. Bir erig okun urti, iki erig udu

asuru sancdi. Ol tegdükde Bayirkunung ak adgirig

udlukin siyu urti. Kirkiz kaganin ölürtümüz, ilin altimiz.

Ol yilka Tü[rgis tapa Altun yisig]

[36] binip atilarak hücum etti. Bir eri ok ile vurdu, iki eri

kovalayip takip ederek mizrakladi. O hücum ettiginde,

Bayirkunun ak aygiri, uylugunu kirarak, vurdular. Kirgiz

kaganini öldürdük, ilini aldik. O yilda Türgise dogru Altin

ormanini
.................................................. ..............................................

37 toga irtis ögüzüg kece yoridimiz. Türgis budunug uda

basdimiz. Türgis kagan süsi Bolcuda otca borca kelti.

Süngüstümüz. Kül Tigin basgu boz at binip tegdi.

Basgu boz k[.
[37] asarak, Irtis nehrini gecerek yürüdük. Türgis kavmini

uykuda bastik. Türgis kaganinin ordusu Bolcuda ates gibi,

firtina gibi geldi. Savastik. Kül Tigin alni beyaz boz ata

binip hücum etti. Alni beyaz boz...
.................................................. ..............................................

38 ...] tutuz[i]. Ikisin öze alduzdi. Anda yana kirip

Türgis kagan buyruki Az tutukug elgin tutdi. Kaganin

anda ölürtümüz, ilin altimiz. Kara Türgis budun kop

icikdi. Ol budunug Tabarda ko[nturtumuz? ... ]
[38] ... tutturdu. Ikisini kendi yakalatti. Ondan sonra tekrar

girip Türgis kaganinin buyruku Az valisini elle tuttu.

Kaganini orda öldürdük, ilini aldik. Türgis avam halki hep

tabi oldu. O kavmi Tabarda kondurduk ...
.................................................. ..............................................

39 Sogdak budun iteyin tiyin Yincü ögüzüg kece Temir

Kapigka tegi süledimiz. Anda kisre Kara Türgis budun

yagi bolmis. Kengeris tapa bardi. Bizing sü ati toruk

azuki yok erti. Yablak kisi er[ ...]
[39] Sogd milletini düzene sokayim diye inci nehrini

gecerek Demir Kapiya kadar ordu sevk ettik. Ondan sonra

Türgis avam halki hep tabi oldu. O kavmi Tabarda

kondurduk ...
.................................................. ..............................................

40 alp er bizinge tegmis erti. Antag ödke ökünüp Kül

Tiginig az erin irtürü itimiz. Ulug süng üs süng üsmis

Alp Salci ak atin binip tegmis. Kara Türgis budunug

anda ölürmis. almis. Yana yorip ...
[40] kahraman er bize hücum etmisti. Öyle bir zamanda

pisman olup Kül Tigini az erle eristirip gönderdik. Büyük

savas savasmis. Türgis avam halkini orda öldürmüs,

yenmis. Tekrar yürüyüp.........

[Gök Yeleli Bozkurt]

Kuzey yüzü

1 [...] birle Kosu tutuk birle süngüsmis. Erin kop ölirmis.

Ebin barimin [kali]siz kop kelürti. Kül Tigin yiti otuz

yasinga. Karluk budun erür barur erkli yagi boldi. Tamag

Iduk Basda süngüstümüz.
[1] [ ...] ile, Kosu vali savasmis. Askerini hep öldürmüs.

Evini, malini eksiksiz hep getirdi. Kül Tigin yirmi yedi yasina

gelince Karluk kavmi hür ve müstakil iken düsman oldu.

Tamag Iduk Basda savastik.

.................................................. ..................................................

2 [Kül] Tigin ol süngüsde otuz yasayur erti. Alp Salci

[ak]in binip oplayu tegdi. Iki erig udu asuru sancdi.

Karlakug ölürtümüz, altimiz. Az budun yagi boldi. Kara

Költe süngüsdümüz. Kül Tigin bir kirk yasayur erti. Alp

Salci akin
[2] Kül Tigin o savasta otuz yasinda idi. Alp Saci ata binip

atilarak hücum etti. Iki eri takip edip kovalayarak

mizrakladi. Karluku öldürdük, yendik. Az milleti düsman

oldu. Kara Gölde savastik. Kül Tigin otuz bir yasinda idi.

Alp Saci akina
.................................................. ..................................................

3 binip oplayu tegdi. Az ilteberig tutdi. Az budun anda

yok boldi. Ecim kagan ili kamsag boltukinda budun ilig

ikegü boltikinda izgil budun birle süngüsdümüz. Kül Tigin

Alp Salci akin binip
[3] binip atilarak hücum etti. Az ilteberini tuttu. Az milleti

orda yok oldu. Amcam kaganin ili sasdiginda; millet,

hükümdar ikiye ayrildiginda; Izgil milleti ile savastik. Kül

Tigin Alp Salci akina binip
.................................................. ..................................................

4 o[playu tegd]i. Ol at anda tüs[di]. Izgil [budun] ölti.

Tokuz Oguz budun kentü budunum erti. Tengri yir

bulgakin ücün yagi boldi. Bir yilka bis yoli süngüsdümüz.

Ang ilk Togu Balikda süngüsdümüz.
[4] atilarak hücum etti. O at orda düstü. Izgil milleti öldü.

Dokuz Oguz milleti kendi milletim idi. Gök, yer bulandigi

icin düsman oldu. Bir yilda bes defa savastik. En önce Togu

Balikta savastik.
.................................................. ..................................................
5 Kül Tigin azman akig binip oplayu tegdi. Alti erig

sancdi. Sü [t]egisinde yitinc erig kilicladi. Ikinti

Kusalgukda Ediz birle süngüsdümüz. Kül Tigin Az yagizin

binip oplayu tegip bir erig sancdi.
[5] Kül Tigin Azman akina binip atilarak hücum etti.

Alti eri mizrakladi. Askerin hücumda yedinci eri kilicladi.

Ikinci olarak Kusalgukta Ediz ile savastik. Kül Tigin Az

yagizina binip, atilarak hücum edip bir eri mizrakladi.

.................................................. ..................................................

6 Tokuz erig egire tokidi. Ediz budun anda ölti. Ücünc

Bo[lcu]da Oguz birle süngüsdümüz. Kül Tigin Azman

akig binip tegdi, sancdi. Süsin sancdimiz, ilin altimiz.

Törtünc Cus basinda süngüsdümüz. Türk
[6] Dokuz eri cevirerek vurdu. Ediz kavmi orda öldü.

Ücüncü olarak Bolcuda Oguz ile savastik. Kül Tigin Azman

akina binip hücum etti, mizrakladi. Askerini mizrakladik,

ilini aldik. Dördüncü olarak Cus basinda savastik. Türk

.................................................. ..................................................

7 budun adak kamsatdi. Yablak bo[ldac]i erti. Oza

[k]elmis süsin Kül Tigin agitip Tongra bir ogus alpagu

on erig Tong a Tigin yoginda egirip ölürtümüz. Bisinc

Ezginti Kadizda Oguz birle süngüsdümüz. Kül Tigin
[7] milleti ayak titretti. Perisan olacakti. Ilerleyip gelmis

ordusunu Kül Tigin püskürtüp, Tongradan bir boyu, yigit on

eri Tongra Tigin mateminde cevirip öldürdük. Besinci

olarak Ezginti Kadizda Oguz ile savastik. Kül Tigin

.................................................. ..................................................

8 Az yagizin binip tegdi. Iki erig sancdi. b[alikk]a

b[as]ikdi. Ol sü anda ö[lti]. Amga korgan kislap yazinga

Oguzgaru sü tasikdimiz.Kül Tigin ebig baslayu kit[t]imiz.

Oguz yagi ordug basdi. Kül Tigin
[8] Az yagizina binip hücum etti. Iki eri mizrakladi, camura

soktu. O ordu orda öldü. Amga kalesinde kislayip ilk

baharinda Oguza dogru ordu cikardik. Kül Tigin evin

basinda birakarak, müdafaa tedbiri aldik. Oguz düsman,

merkezi basti. Kül Tigin
.................................................. ..................................................

9 ögsüz akin binip tokuz eren sancdi, ordug birmedi.

Ögüm katun ulayu öglerim ekelerim kelingünüm

kuncuylarim bunca yime tirigi kung boldaci erti, ölügi

yurtda yolta yatu kaldaci ertigiz.
[9] öksüz akina binip dokuz eri mizrakladi, merkezi vermedi.

Annem hatun ve analarim, ablalarim, gelinlerim,

prenseslerim, bunca yasayanlar cariye olacakti, ölenler

yurtta yolda yatip kalacaktiniz.

.................................................. ..................................................

10 Kül Tigin yok erser, kop ölteci ertigiz. Inim Kül Tigin

kergek boldi. Özüm sakindim. Körür közüm körmez teg,

bilir biligim bilmez teg boldi. Özüm sakindim. Öd tengri

yasar. Kisi ogli kop ölgeli törümis.

[10] Kül Tigin olmasa hep ölecektiniz. Kücük kardesim Kül

Tigin vefat etti. Kendim düsünceye daldim. Görür gözüm

görmez gibi, bilir aklim bilmez gibi oldu. Kendim düsünceye

daldim. Zamani Tanri yasar. Insan oglu hep ölmek icin

türemis.

.................................................. ..................................................

11 Anca sakindim. Közde yas kelser tida köngülte sigit

kelser yanduru sakindim. Katigdi sakindim. Iki sad ulayu

ini yigünüm oglanim beglerim budunum közi kasi yablak

boldaci tip sakindim. Yogci sigitci Kitany Tatabi budun

baslayu
[11] Öyle düsünceye daldim. Gözden yas gelse mani olarak,

gönülden aglamak gelse geri cevirerek düsünceye daldim.

Müthis düsünceye daldim. Iki sadin ve kücük kardes

yegenimin, oglumun, beylerimin, milletimin gözü kasi kötü

olacak diyip düsünceye daldim. Yasci, aglayici olarak Kitay,

Tatabi milletinden basta
.................................................. ..................................................

12 Udar seng ün kelti. Tabgac kaganda Isiyi Likeng kelti.

Bir tümen agi altun kümüs kergeksiz kelürti. Tüpüt

kaganda bölün kelti. Kuriya kün batsikdaki Sogd Bercik

er Bukarak ulus budunda Enik sengün Ogul Tarkan kelti.
[12] Udar general geldi. Cin kaganindan Isiyi Likeng geldi.

On binlik hazine, altin, gümüs fazla fazla getirdi. Tibet

kaganindan vezir geldi. Batida gün batisindaki Sogd, Iranli,

Buhara ülkesi halkindan Enik general, Ogul Tarkan geldi.
.................................................. ..................................................

13 On ok oglum Türgis kaganda Makarac tamgaci Oguz

Bilge Tamgaci kelti. Kirkiz kaganda Tardus Inancu Cor

kelti. Bark itgüci bediz yaratigma bitig tas itgüci Tabgac

kagan cikani Cang sengün kelti.
[13] On Ok oglum Türgis kaganindan Makarac mühürdar,

Oguz Bilge mühürdar geldi. Kirgiz kaganindan Tardus

Inancu Cor geldi. Türbe yapici, resim yapan, kitabe tasi

yapicisi olarak Cin kaganinin yegeni Cang general geldi.

[Gök Yeleli Bozkurt]

Kuzey-dogu yüzü-


1 Kül Tigin kany yilka yiti yigirtmike ucdi. Tokuzunc ay

yiti otuzka yog ertürtümüz. Barkin bedizin bitig tas[in]

bicin yilka yitinc ay yiti otuzka kop alkd[imi]z. Kül Tigin

ö[zi?] kirk artuk[i y]iti yasing[a] bulit bust[adi] ...

bunca bedizcig Tuygut ilteber kelü[r]ti.

[1] Kül Tigin koyun yilinda on yedinci günde uctu.

Dokuzuncu ay, yirmi yedinci günde yas töreni tertip ettik.

Türbesini, resimini, kitabe tasini maymun yilinda yedinci ay,

yirmi yedinci günde hep bitirdik. Kül Tigin kendisi kirk yedi


yasinda bulut cöktürdü ... Bunca resimciyi Tuygut vali

getirdi.

.................................................. .................................................

Güney-dogu yüzü-


1 Bunca bitig bitigme Kül Tigin atisi Yol[l]ug Tigin

bitidim. Yigirmi kün olurup bu taska bu tamka kop

Yol[l]ug Tigin bitidim. Igar oglaning izda taygununguzda

yigdi igidür ertigiz. Uca bardigiz. Tengr[ide] tirigdekice...

[1] Bunca yaziyi yazan Kül Tiginin yegeni Yollug Tigin,

yazdim. Yirmi gün oturup bu tasa, bu duvara hep Yollug

Tigin, yazdim. Degerli oglunuzdan, evladinizdan cok daha

iyi beslerdiniz. Ucup gittiniz. Gökte hayattaki gibi ...

.................................................. ..............................................

Güney-bati yüzü-

1 Kül Tigining altunin kümisin agisin barimin tör[t

bing?] yilk[is]in ayigma Tuygut bu ... begim tigit yügerü

teng[ri ...] tas bitidim. Yol[l]ug Tigin.

[1] Kül Tiginin altinini, gümüsünü, hazinesini, servetini, dört

binlik at sürüsünü idare eden Tuygut bu ... Beyim prens

yukari gök ... tas yazdim. Yollug Tigin.

.................................................. ..................................................

Bati yüzü-

1 Kuridin [S]ogud örti. Inim Kül Tigin... ücün öl[ü yitü?]

isig kücüg birtük ücün Türk Bilge Kagan ayukika inim

Kül Tiginig küzedü olurtum. Inancu Apa Yargan Tarkan

atig [b]ilrtim. [An]i ögürt[üm].

[1] Batidan Sog bas kaldirdi. Kücük kardesim Kül Tigin ...

icin, öle yite isi gücü verdigi icin, Türk Bilge Kagani, nezaret

etmek üzere, kücük kardesim Kül Tigini gözeterek oturdum.

Inancu Apa Yargan Tarkan adini verdim. Onu övdürdüm.D[/size]

[Gök Yeleli Bozkurt]

TONYUKUK ABiDESi

Tonyukuk abidesi, diger iki abidenin biraz daha dogusunda bulunmaktadir. Devrilmemis, dikili dört cepheli iki tas halindedir. Birinci ve daha büyük olan tasta 35, ikinci tasta 27 satir vardir. Ikinci tasta daha itinasizdir ve asinmada daha coktur. Bu abidenin yazilari Kül tigin ve Bilge Kagan'inki kadar düzgün degildir. Bu abidede de yazi yukaridan asagiya yazilmistir. Fakat diger ikisinin aksine satirlar soldan saga dogru istif edilmistir. Tezyinati da diger kitabelerdeki kadar sanatkâr degildir. Tonyukuk abidesinin yaninda büyük bir türbe kalintisi, heykeller, balballar ve taslar vardir
Tonyukuk abidesini, Iltiris Kagan'in isyanina istirak eden ve o günden Bilge Kagan devrine kadar devlet idaresinin bas yardimsici olarak kalan devlet adami ve baskumandani Tonyukuk, ihtiyarlik devrinde bizzat diktirmistir. Bu abidede Tonyukuk konusmaktadir, bu abidenin müellefi odur.

[img]http://i18.photobucket.com/albums/b132/****/Dilsad/tonyukukyaziti.jpg[/img]

Birinci Tas, Bati Yüzü

1 Bilge Tonyukuk ben özüm Tabgac iling e kilindim.

Türk budun Tabgacka körür erti.
[1] Bilge Tonyukuk ben kendim Cin ilinde kilindim.

Türk milleti Cine tabi idi.
---------------------------------------------------------------------------------

2 Türk budun kanin bulmayin Tabgacda adrildi,kanlandi.

Kanin kodup Tabgacka yana icikdi. Tengri anca timis erinc:

Kan birtim,
[2] Türk milleti hanini bulmayip Cinden ayrildi,hanlandi.

Hanini birakip Cine tekrar teslim oldu. Tanri söyle

demistir: Han verdim,

---------------------------------------------------------------------------------
3 kaningin kodup icikding. Icikdük ücün Tengri ölütmis

erinc. Türk budun ölti, alkindi, yok boldi. Türk Sir budun

yirinte

[3] hanini birakip teslim oldun. Teslim oldugun icin

tanri öldürmüstür. Türk milleti öldü, mahvoldu,yok oldu.

Türk Sir milletinin yerinde

---------------------------------------------------------------------------------

4 bod kalmadi. Ida tasda kalmisi kubranip yiti yüz boldi.

Iki ülügi atlig erti, bir ülügi yadag erti. Yiti yüz kisig

[4] boy kalmadi. Ormanda tasta kalmis olani toplanip

yedi yüz oldu. Iki kismi atli idi, bir kismi yaya idi. Yedi

yüz kisiyi
5 uduzugma ulugi sad erti. Yag[g]il tidi. Yagmisi ben ertim.

Bilge Tonyukuk Kagan mu kilayin tidim. Sakindim. Toruk

bukali semiz bukali arkada

---------------------------------------------------------------------------------
[5] sevk eden büyükleri sad idi. Katil dedi. Katilani ben

idim. Bilge Tonyukuk. Kagan mi kilayim, dedim.

Düsündüm. Zayif boga ve semiz boga arkada

---------------------------------------------------------------------------------
6 böngser, semiz buka toruk buka tiyin bilmez ermis tiyin

anca sakindim. Anda kisre tengri bilig birtük ücün özüm

ök kagan kildim. Bilge Tonyukuk Boyla Baga Tarkan


[6] tekme atsa; semiz boga, zayif boga oldugu bilmezmis

derler diyip, öyle düsündüm. Ondan sonra Tanri bilgi

vermedigi icin kendim bizzat kagan kildim. Bilge

Tonyukuk Boyla Baga Tarkan

---------------------------------------------------------------------------------
7 birle Iltiris Kagan boluyin biriye Tabgacig öngre Kitany ig

yiriya Oguzug öküs ök ölürti. Bilgesi cabisi ben ök ertim.

Cogay kuzin Kara Kumug olurur ertimiz.
[7] ile beraber Iltiris Kagan olunca güneyde Cinli,

doguda Kitayi, kuzeyde Oguzu pek cok öldürdü.

Bilicisi, yardimcisi bizzat bendim. Cogayin kuzey

yamaclari ile Kara Kumda oturuyorduk.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Birinci Tas, Güney Yüzü

1 Kiyik yiyü tabisgan yiyü olurur ertimiz. Budun boguzi

tok erti. Yagimiz tegre ocuk teg erti, biz isig ertimiz.

Anca olurur erkli Oguzdindin körüg kelti.
[1] Geyik yiyerek, tavsan yiyerek oturuyorduk. Milletin

bogazi tok idi. Düsmanimiz etrafta ocak gibi idi, biz ates

idik. Öylece oturur iken Oguzdan casus geldi.
---------------------------------------------------------------------------------

2 Körüg sabi antag: Tokuz Oguz budun üze kagan olurti

tir. Tabgacgaru Kuni sengünüg idmis. Kitanygaru

TongraEsimig idmis. Sab anca idmis: Azkinya Türk

[budun?]
[2] Casusun sözü söyle: Dokuz Oguz milletinin üzerine

kagan oturdu der. Cine dogru Ku'yu, generali göndermis.

Kitaya dogru Tongra Esimi göndermis, sözü söyle

göndermis: Azicik Türk milleti
---------------------------------------------------------------------------------

3 yoriyur ermis, kagani alp ermis aygucisi bilge ermis,

ol iki kisi bar erser sini Tabgacig ölürteci tir men, öngre

Kitanyig ölürteci tir men, bini Oguzug
[3] yürüyormus; kagani cesur imis; müsaviri bilici imis;

o iki kisi var olursa seni, Cini öldürecek derim; doguda

Kitayi öldürecek derim; beni, Oguzu
---------------------------------------------------------------------------------

4 ölürteci ök tir men, Tabgac biridin yan teg, Kitany

öngdinyan teg, ben yiridinta yan tegeyin, Türk Sir budun

yirinte idi yorimazun, usar idi yok kilalim
[4] da öldürecek derim; Cin, güney taraftan hücum et; ben

kuzey taraftan hücum edeyim; Türk Sir milleti, yerinde hic

yürümesin; mümkünse hep yok edelim derim.
---------------------------------------------------------------------------------

5 tir men. Ol sabig esidip tün udisikim kelmedi, küntüz

olursikim kelmedi. Anda ötrü kaganima ötündüm. Anca

ötündüm: Tabgac Oguz Kitany bu ücegü kabis[s]ar
[5]O sözü isitip gece uyuyacagim gelmedi,gündüz oturacagim

gelmedi. Ondan sonra kaganima arz ettim. Söyle arz ettim:

Cin, Oguz, Kitay bu ücü birlesirse
---------------------------------------------------------------------------------

6 kaltaci biz. Öz ici tasin tutmis teg biz. Yuyka erkli

tupulgali ucuz ermis, yincge erklig üzgeli ucuz. Yuyka

kalin bolsar tupulguluk alp ermis Yincge
[6] kala kalacagiz. Kendi ici distan tutulmus gibiyiz. Yufka

olanin delinmesi kolay imis, ince olani kirmak kolay. Yufka

kalin olsa delinmesi zor imis. Ince
---------------------------------------------------------------------------------

7 yogun bolsar üzgülük alp ermis. Öngre Kitanyda biriye

Tabgacda kuriya kuridinta yiriya Oguzda iki üc bing

sümüz keltecimiz bar mu ne? Anca ötündüm.
[7] yogun olsa kirmak zor imis. Doguda Kitaydan, güneyde

Cinden, batida batililardan, kuzeyde Oguzdan iki üc bin

askerimiz, gelecegimiz var mi acaba? Böyle arz ettim.
---------------------------------------------------------------------------------

8 Kaganim [ben] özüm Bilge Tonyukuk ötüntük

ötüncümün esidü birti. Könglüngce uduz tidi. Kök Öng

ün yoguru Ötüken yisgaru uduztum. Ingek kölükün

Toglada Oguz kelti.
[8] Kaganim benim kendimin Bilge Tonyukukun arz ettigi

maruzatimi isiti verdi. Gönlünce sevk et didi. Kök Öngü

cigneyerek Ötüken ormanina dogru sevk ettim. Inek, yük

hayvani ile Toglada
---------------------------------------------------------------------------------

9 [Süsi üc bing] ermis. Biz iki bing ertimiz.

Süngüsdümüz. Tengri yarlikadi, yanydimiz.Ögüzke tüsdi.

Yanyduk yolta yime ölti kök. Anda ötrü Oguz kopun

kelti.
[9] Oguz geldi. Askeri üc bin imis. Biz iki bin idik. Savastik.

Tanri lütfetti, dagittik. Nehire düstü. Dagittigimiz, yolda yine

öldü hep. Ondan sonra Oguz tamamiyle geldi.
---------------------------------------------------------------------------------


10Türk budunug Ötüken yirke ben özüm bilge Tonyukuk

Ötüken yirig konmis tiyin esidip biriyeki budun kuriyaki

yiriyaki öngreki budun kelti.
[10]Türk milletini Ötüken yerine,ben kendim bilge Tonyukuk

Ötüken yerine konmus diye isitip güneydeki millet, batidaki,

kuzeydeki, dogudaki millet geldi.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Birinci Tas, Dogu Yüzü

1 iki bing ertimiz. [Iki] süm[üz b]oldi. Türk budun

k8ilinga]li Türk kagan olurgali Santung balik[k]a

taluy ögüzke tegmis yok ermis. Kaganima ötünüp

sü iltdim.
[1] iki bin idik. Iki ordumuz oldu. Türk milleti kilinali, Türk

kagani oturali Santung sehrine, denize ulasmis olan yok

imis. Kaganima arz edip ordu gönderdim.
---------------------------------------------------------------------------------

2 Santung balikka taluy ögüzke tegürtim. Üc otuz

balik sidi. Usin bunda itu yurtda yatu kalur erti. Tabgac

kagan yagimiz erti. On Ok kagani yagimiz erti.
[2] Santung sehrine,denize ulastirdim.Yirmi üc sehir zaptetti.

Uykusunu burda terk edip, yurtta yatip kalirdi. Cin kagani

düsmanimiz idi. On Ok kagani düsmanimiz idi.
---------------------------------------------------------------------------------

3 Art[uki Kirkiz] küc[lüg kagan yagimiz] boldi. Ol üc

kagan öglesip Altun Yis üze kabisalim timis. Anca

öglesmis: Öngre Türk kagangaru sülelim timis. Angaru

sülemeser kacan [n]eng erser ol bizni,

[3] Fazla olarak Kirgizin kuvvetli kagani düsmanimiz oldu.

O üc kagan akil akila verip Altun ormani üstünde bulusalim

demis. Söyle akil akila vermisler: Doguda Türk kaganina

karsi ordu sevk edelim. Ona karsi ordu sevk etmezsek, ne

zaman bir sey olsa o bizi
---------------------------------------------------------------------------------

4 [kagani alp ermis] aygucisi bilge ermis, kacan [n]eng

erser ölürteci kök.Ücegün kabisip sülelim,idi yok kilalim

timis. Türgis kagan anca timis Bening budunum anda

erür timis.
[4] kagani kahraman imis, müsaviri bilici imis ne zaman bir

sey olsa öldürecektir.Her ücümüz bulusup ordu sevk edelim,

tamamiyle yok edelim demis. Türgis kagani söyle demis:

Benim milletim ordadir demis.
---------------------------------------------------------------------------------

5 [Türk budunu yime] bulganc [o] [timi]s, Oguzi yime

tarkinc ol timis.Ol sabin esidip tün yime udisikim kelmez

erti, kün yime olursikim kelmez erti. Anda sakindima.

[5] Türk milleti yine karisiklik icindedir demis. Oguzu yine

sikintidadir demis. Bu sözü isitip gece yine uyuyacagim

gelmiyordu, gündüz yine oturacagim gelmiyordu. O zaman

düsündüm.
---------------------------------------------------------------------------------

6 [Ilk Kirkiz]a sü[les]er [yig er]mis tidim. Kögmen yoli

bir ermis. Tumis tiyin esidip bu yolun yorisar yaramaci

tidim. Yirci tiledim. Cölgi Az eri bultum.
[6] Ilk olarak Kirgiza ordu sevk etsek iyi olur dedim.

Kögmenin yolu bir imis. Kapanmis diye isitip, bu yol ile

yürürsek uygun olmayacak dedim. Kilavuz aradim. Cöllü

Az kavminden bir er buldum.
---------------------------------------------------------------------------------

7 Esit[t]im: Az yir y[oli?] Ani b[irle ... er]mis, bir at

oruki ermis, anin barmis. Angar aytip bir atlig barmis

tiyin ol yolun yorisar unc tidim. Sakindim. Kaganima
[7] Isittim: Az ülkesinin yolu Ani boyunca ... imis, bir at yolu

imis, onunla gitmis. Ona söyleyip, bir atli gitmis diye o yolla

yürürsek mümkün olacak dedim. Düsündüm, kaganima

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Birinci Tas, Kuzey Yüzü

1 ötündüm. Sü yoritdim. At altin tidim. Ak Termil kece

ogurkalatdim. At üze birtüre karig söktüm. Yukaru at

yete yadagin igac tutunu agturdum. Öngreki er

[1] Arz ettim. Asker yürüttüm. Attan asagi dedim. Ak

Termili gecip sirtlattim. At üzerine bindirip kari söktüm.

Yukariya,ati yedege alarak,yaya olarak,agaca tutunarak

cikarttim: Öndeki er
---------------------------------------------------------------------------------

2 yoguru [idip] i bar bas asdimiz. Yubulu intimiz. On tünke

yantaki tug ebirü bardimiz. Yirci yir yangilip boguzlandi.

Bungadip kagan yelü kör timis.

[2] cigneyi verip, agac olan tepeyi astik. Yuvarlanarak

indik. On gecede dagdaki engeli dolanip gittik. Kilavuz

yeri sasirip bogazlandi. Bunalip kagan dört nala kosturu

ver demis.
---------------------------------------------------------------------------------

3 Ani subk[a] bard[imiz]. Ol sub kodi bardimiz. Asangali

tüsürdümüz. Atig ika bayur ertimiz. Kün yime tün yime

yelü bardimiz. Kirkizig uka basdimiz.
[3] Ani suyuna vardik. O sudan asagiya gittik. Yemek

yemek icin attan indirdik. Ati agaca bagliyorduk. Gündüz

de gece de dört nala kosturup gittik.Kirgizi uykuda bastik.
---------------------------------------------------------------------------------

4 [Usin] süngügün acdimiz. Kani süsi tirilmis.

Süngüsdümüz, sancdimiz... Kanin ölürtümüz. Kaganka

Kirkiz buduni icikdi, yükünti. Yany dimiz, Kögmen yisig

ebirü keltimiz.
[4] Uykusunu mizrak ile actik. Hani, ordusu toplanmis.

Savastik, mizrakladik. Hanini öldürdük. Kagan Kirgiz

kavmi teslim oldu, bas egdi. Geri döndük, Kögmen

ormanini dolanip geldik.
---------------------------------------------------------------------------------

5 Kirkizda yandimiz. Türgis kaganda körüg kelti. Sabi

anteg: Öngdin kagangaru sü yorilim timis;yorimasar bizni,

kagani alp ermis aygucisi bilge ermis, kagan [n]eng erser

[5] Kirgizdan döndük. Türgis kaganindan casus geldi.Sözü

söyle: Doguda kagana karsi ordu yürütelim demis.

Yürütmezsek, bizi kagani kahraman imis, müsaviri bilici

imis ne zaman bir sey olsa
---------------------------------------------------------------------------------

6 bizni ölürteci kök timis. Türgis kagani tasikmis tidi. On

Ok buduni kalisiz tasikmis tir. Tabgac süsi bar ermis. Ol

sabig esidip kaganim ben ebgerü tüseyin tidi.
[6] bizi öldürecektir demis. Türgis kagani disari cikmis

dedi. On Ok milleti eksiksiz disari cikmis der. Cin ordusu

var imis. O sözü isitip kaganim, ben eve ineyim dedi.
---------------------------------------------------------------------------------

7 Katun yok bolmis erti. Ani yoglatayin tidi. Sü baring tidi,

Altun yisda olurung tidi. Sü basi Inel Kagan Tardus sad

barzun tidi. Bilge Tonyukukka banga aydi.
[7] Hatun yok olmustu. Ona yas töreni yaptirayim dedi.

Ordu, gidin dedi. Altun ormaninda oturun dedi. Ordu basi

Inel Kagan, Tardus sadi gitsin dedi. Bilge Tonyukuka,

bana söyle dedi:
---------------------------------------------------------------------------------

8 Bu süg ilt tidi. Kiynig köng lüng ce ay, Ben sanga ne

ayayin tidi. Kelir erser kür ökülür, kelmez erser tilig sabig

ali olur tidi. Altun yisda olurtumuz.
[8] Bu orduyu sevk et dedi. Cezayi gönlünce söyle. Ben

sana ne söyliyeyim dedi. Gelirse hile toparlanir, gelmezse

haberciyi, sözü alarak otur dedi. Altun ormanina oturduk.
---------------------------------------------------------------------------------

9 Üc körüg kisi kelti Sabi bir: Kagan sü tasikdi, On Ok

süsi kalisiz tasikdi tir. Yaris yazida tirilelim timis. Ol sabig

esidip kagangaru ol sabig itim. Kanda yan sabig yana

[9] Üc casus geldi. Sözü bir: Kagan ordu cikardi, On Ok

ordusu eksiksiz disari cikti der Yaris ovasinda toplanalim

demis. O sözü isitip, kagana o sözü ilettim. Han tarafindan

söz dönüp
---------------------------------------------------------------------------------

10 kelti. Olurung tiyin timis. Yelme kargu edgüti urgil,

basitma timis. Bög[ü] Kagan bangaru anca yidmis. Apa

tarkangaru icre sab idmis: Bilge Tonyukuk anyig ol, üz ol,

angilur.
[10] geldi. Oturup diye söylemis. Kesif kolunu, nöbet isini

cok iyi tertip et, baskin yaptirma demis. Bögü Kagan bana

böyle haber göndermis.Apa Tarkana gizli haber göndermis

Bilge Tonyukuk kötüdür, kindardir, sasirir.
---------------------------------------------------------------------------------

11 Sü yorilim tideci, unamang. Ol sabig esidip sü yoritdim.

Altun yisig yolsuzun asdimiz. Irtis ögüzüg kecigsizin

kectimiz. Tün katdimiz. Bolcuka tang öntörü tegdimiz.
[11] Orduyu yürütelim diyecek, kabul etmeyin. O sözü

isitip orduyu yürüttüm. Altun ormanini yol almaksizin

astik. Irtis nehrini gecit olmaksizin gectik. Geceyi gündüze

kattik. Bolcuya safak sökerken ulastik.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Ikinci Tas, Bati Yüzü

1 Tilig kelürti. Sabi antag: Yaris yazida on tümen sü

tirilti tir. Ol sabig esidip begler kop[un]
[1] Haberci getirdiler. Sözü söyle: Yaris ovasinda yüz bin asker

toplandi der. O sözü isitip beyler bütün
---------------------------------------------------------------------------------
2 yanalim arig ubuti yig tidi. Ben anca tir men, ben

Bilge Tonyukuk: Altun yisig asa keltimiz. Irtis ögüzüg
[2] dönelim, temiz edepli olmak iyidir dedi. Ben söyle derim, ben

Bilge Tonyukuk: Altun ormanini asarak geldik. Irtis nehrini
---------------------------------------------------------------------------------
3 kece keltimiz. Kelmisi alp tidi, tuymadi. Tengri

Umay iduk yir sub basa birti erinc. Neke tezer biz?

[3] gecerek geldik. Geleni cesur dedi, duymadi. Tanri, Umay

Ilahe, mukaddes yer, su üzerine cökü verdi her halde. Niye

kaciyoruz?
---------------------------------------------------------------------------------
4 Öküs tiyin neke korkur biz? Az tiyin ne basinalim?

Tegelim tidim. Tegdimiz, yulidimiz. Ikinti kün
[4] Cok diye niye korkuyoruz?Az diye ne kendimizi hor görelim?

Hücum edelim dedim. Hücum ettik, yagma ettik. Ikinci gün
---------------------------------------------------------------------------------
5 örtce kizip kelti. Süngüsdümüz. Bizinte iki uci

singarca artuk erti. Tengri yarlikaduk ücün öküs tiyin
[5] ates gibi kizip geldi. Savastik. Bizden, iki ucu, yarisi kadar
fazla idi. Tanri lütfettigi icin, cok diye

---------------------------------------------------------------------------------
6 korkmadimiz, süngüsdümüz. Tardus sadra udi

yaydimiz. Kaganin tutdumuz. Yabgusin sadin
[6] korkmadik, savastik. Tardus sadina kadar kovalayip

dagittik. Kaganini tuttuk. Yabgusunu, sadini
---------------------------------------------------------------------------------
7 anda ölürti. Eligce er tutdumuz. Ol ok tün budunun

sayu itimiz. Ol sabig esidip On Ok begleri buduni kop
[7] orda öldürdüler. Elli kadar er tuttuk. O ayni gece halkina

haber gönderdik. O sözü isitip On Ok beyleri, milleti hep
---------------------------------------------------------------------------------
8 kelti, yükünti. Keligme beglerin budunin itip yigip,

azca budun tezmis erti, On Ok süsin sületdim.
[8] geldi, bas egdi. Gelen beylerini, milletini tanzim edip, yigip

az mikdarda millet kacmisti. On Ok ordusunu sevk ettim.
---------------------------------------------------------------------------------
9 Biz yime süledimiz. Ani ert[t]imiz. Yincü ögüzüg

kece Tinsi Ogli aytigma bengilig Ek tagig ertü[rtüm]
[9] Biz de Ordu sevk ettik. Aniyi gectik. Inci nehrini gecerek
Tinsi Oglu denilen mukaddes Ek dagini asirdim.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX XX

Ikinci Tas, Güney Yüzü

1 Temir Kapigka tegi irtimiz. Anda yandurtumuz. Inel

Kaganka [any ip ... t saka?] Tezik Tokar [s... in ...]
[1] Demir Kapiya kadar eristik. Ordan döndürdük. Inel

Kagana korkup ... Tezik, Tokar ...
---------------------------------------------------------------------------------

2 anda berüki Suk baslig Sogdak budun kop kelti, yükinti

[ ... ]. Türk budun Temir Kapigka Tinsi Ogli
[2] ondan berideki Suk basli Sogdak milleti hep geldi, bas

egdi ... Türk millerinin Demir Kapiya, Tinsi Oglu,
---------------------------------------------------------------------------------

3 Tinsi Ogli aytigma tagka tegmis idi yok ermis. Ol yirte ben

Bilge Tonyukuk tegürtük ücün
[3] Tinsi Oglu denilen daga ulastigi hic yokmus. O yere

ben Bilge Tonyukuk ulastirdigim icin
---------------------------------------------------------------------------------

4 sarig altun ürüng kümüs kiz kuduz egri tebi agi bungsuz

kelürti. Iltiris Kagan bilgesin ücün
[4] sari altin, beyaz gümüs, kiz kadin, egri deve mal

zahmetsizce getirdi. Iltiris Kagan bilici oldugu icin,
---------------------------------------------------------------------------------

5 alpin ücü Tabgacka yiti yigirmi süng üsdi, Kitanyka yiti

süngüsdi, Oguzka bis süngüsdi. Anda ayguci[si]
[5] cesur oldugu icin, Cine karsi on yedi defa savasti,

Kitaya karsi yedi defa savasti, Oguza karsi bes defa

savasti. Onlarda müsaviri
---------------------------------------------------------------------------------

6 yime ben ök ertim, yagicisi yime ben ök ertim. Iltiris

Kaganka Türk Bögü Kaganka Türk Bilge Kaganka.
[6] yine bizzat ben idim, kumandani bizzat ben idim. Iltiris

Kagana, Türk Bögü Kaganina, Türk Bilge Kaganina

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Ikinci Tas, Dogu Yüzü

y

itim ok.

1 Kapgan kagan [yiti] otuz yaska [ ... anda erti].

Kapgan Kagan olurti. Tün udimati,
[1] Kapgan Kagan yirmi yedi yasinda ... orda ... idi.

Kapgan kagan oturdu. Gece uyumadi,
---------------------------------------------------------------------------------

2 küntüz olurmati. Kizil kanim tüküti kara terim yügürti isig kücüg birtim ök. Uzun yelmeg yime itim ok

[2] gündüz oturmadi. Kizil kanimi döktürerek, kara terimi

kosturarak isi, gücü verdim hep. Uzun kesif kolunu yine

gönderdim hep.
---------------------------------------------------------------------------------

3 Arkuy kargug ulgartdim ok. Yanigma yagig kelürir

ertim. Kaganimin sü iltdimiz. Tengri yarlikazu
[3] Siperi, nöbet yerini büyüttüm hep. Geri dönen düsmani

getirirdim. Kaganimla ordu gönderdim. Tanri korusun,
---------------------------------------------------------------------------------

4 bu Türk budun ara yaraklig yagig yeltürmedim,

tögünlüg atig yügürtmedim. Iltiris Kagan kazganmasar


[4] bu Türk milleti arasinda silahli düsmani kosturmadim,

damgali ati kosturmadim. Iltiris Kagan kazanmasa,
---------------------------------------------------------------------------------

5 udu ben özüm kazganmasar, il yime budun yime yok

erteci erti.Kazgantukin ücün udu özüm kazgandugum ücün
[5] ve ben kendim kazanmasam, il de millet de yok

olacakti. Kazandigi icin ve kendim kazandigim icin
---------------------------------------------------------------------------------

6 il yime il boldi, budun yime budun boldi. Özüm kari

boldum, ulug boldum. Neng yirdeki kaganlig budunka
[6] il de il oldu,millet de millet oldu. Kendim ihtiyar oldum,

kocaldim. Her hangi bir yerdeki kaganli millete
---------------------------------------------------------------------------------

7 büntegi bar erser ne bungi bar erteci ermis.
[7] böylesi var olsa, ne sikintisi mevcut olacakmis?
---------------------------------------------------------------------------------

8 Türk Bilge Kagan ilinge bititdim. Ben Bilge Tonyukuk.

[8] Türk Bilge Kagani ilinde yazdirdim. Ben Bilge

Tonyukuk.

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

Ikinci Tas, Kuzey Yüzü

1 Iltiris Kagan kazganmasar, yok erti erser, ben özüm

Bilge Tonyukuk kazganmasar, ben yok ertim erser
[1] Iltiris Kagan kazanmasa, yok olsa idi, ben kendim, Bilge

Tonyukuk, kazanmasam, ben yok olsa idim,
---------------------------------------------------------------------------------

2 Kapgan Kagan Türk Sir budun yirinte bod yime budun

yime kisi yime idi yok erteci erti.
[2] Kapgan Kaganin, Türk Sir milletinin yerinde boy da,

millet de, insan da hep yok olacakti.
---------------------------------------------------------------------------------

3 Iltiris Kagan Bilge Tonyukuk kazganduk ücün Kapgan

Kagan Türk Sir budun yoriduki bu.
[3] Iltiris Kagan, Bilge Tonyukuk kazandigi icin Kopgan

Kaganin, Türk sir milletinin yürüdügü bu
---------------------------------------------------------------------------------

4 Türk Bilge Kagan Türk Sir budunug Oguz budunug

igidü oturur.
[4] Türk Bilge Kagani Türk Sir milletini, Oguz milletini

besleyip oturuyor.

[Cx GOKTURK Cx]

ESENLIKLER!COK GOZELDI, ELLERINE SAGLIK CAN KANDASIM, VAROL



NE MUTLU TURKUM DIYENE,
TURK IRKI SAGOLSUN!