Osmanoğulları'nın sarayda değerli eşya ve para hazinesinin (= Hazîne-i Hümâyûn'un) yanında bîr de "Defterhâne Hazinesi" vardı. Burada kanunnâmel-erle her 25 yılda tekrarlanması mecburî olan "İl Yazıcı Defterleri" ve değerli vesikalar saklı bulunurdu. Bu hazinelerin anahtarları sadırazamlarda bulundu-ğundan Mehmed Paşa da sadırazamlığı sırasında buradaki vesikalardan pek âlâ istifade etmiş olabilir.

Mehmed Paşa, kitabının ikinci bölümünü Fatih'in tahta oturmasından bağlıyarak hicrî 885 yılma kadar olan olaylara tahsis etmiştir. Fatih'in ölümünden;. ve kendisinin şehid edilmesinden bir yıl öncesine kadar olan fetihler, inşâ ve imar-lar ve başka olaylar, bu bolümde yer almıştır. Kitabın sonuna koyduğumuz takvimi cetvelden de anlaşılacağı gibi Mehmed Paşa bu bolümde tam 28 mühim olayı yıllarıyla vermiştir.

Mehmed Paşa bu müddet içinde divan kâtipliği, nişancılık ve sadırazamlık yaptığı İçin olayları yakından ve iç yüzleriyle tamdı. Büyük devlet işlerinin içinde ve başında bulunması, başkalarının bilmesine imkân olmayan birçok şeyleri ona öğretti. Bundan dolayı kitabına aksettirdiği şeylerin hakikata tam uygun, telâkki edilmesi lâzımdır.

Onun bu kısa ve veciz kitabı, kendi çağındaki olayların ayar taşıdır. Kendisinin bir "karn" diye vasıflandırdığı 30 yıllık zamanın tarihlerinde tereddüde düşünce bu mihenk taşma başvurmak lâzımdır. Bu küçük kitapla büyük yanlışları düzelt-mek kabildir.

Mehmed Paşa büyük parlak fetihleri, muhteşem yapılan ebced hesabıyla, tesbit eden 10 manzum tarih söylemiştir. Bu manzum parçalar Arap edebiyatı, için birer güzel örnek olarak verilebilir. Tarihleri ebced hesabıyla manzum olarak gösterilen olaylar ve imarlar şunlardır:

1. Boğazkesen (= Rumeli) hisarının yapılması: 856..
2. Arnavutluğun fethi: 871.

3. Konya fethedildikten sonra Alâaddin Tepesini saran iç kalenin (Ehmedek) yapılması: 872.

4. Istanbul'daki yeni kasrın (= Topkapı Sarayı'nın) yapılması 873
5. Ağrıboz kalesinin fethi: 874.
6. Uzun Hasana karşı açılan savaşın zaferle sona ermesi: 877.
7. Şehzade Sultan Mustafanm ölümü: 878.
8. Şarkî Karahisar'ın fethi: 878.
9. Yeni Saray'ı saran sûrun yapılması: 883.
10. Istabl-ı Âmire'nin yapılması: 883.

Kitabın ikinci bölümünde başka tarihlerin hiçbirinde raslanmayan değerli' malû-mat vardır. Meselâ:

Fatih'in 884 ( = 1479) yılında Istanbul'da kalarak Gürcistan tarafına asker gön-derdiği ve buradaki "Torul," kalesi ile "Mazahilit" vilâyetini tamamen fethettiği haberi şimdiye kadar gördüğümüz tarihlerin hiçbirisinde yoktur. Gürcü dil kaide-sine göre Mazahilit has adının sonuna eklenen "it„ kaldırılınca kalan "Mazahil"in üçüncü harfini, Gürcülerin, dillerinin ucundan söyledikleri ve bu harf Arap elif-besinde bulunmadığı için Mehmed Paşa bu harfi "" (=S) ile yazmıştır. Türkler bunu "Maçahel" şeklinde söylüyorlar. Bu ad bugün Çoruh ilinin bîr ilçesinde ve Çoruh ırmağının kıyısındaki bir köyde hâlâ yaşamaktadır.