Müneccimbaşı Şeyh
Ahmed Dede büyük bilginlerdendir. Din ilimlerinden
başka tabiyat, tıb, riyaziye, rey'et ve musiki
ilimlerine de aşina idi. Nücum ilminde pek usta idi.
Arapça ve acemce konuşmaya muktedir olduktan başka
Türkçe, Arapça, acemce şiirler de yazardı. Türkçe
şiirlerinde «Âşık» mahlasını kullanırdı.
Müneccimbaşı bütün ilimlerdeki
vukufuna
rağmen bir tarihçi olarak tanınmıştır. Çünkü
onun umumî tarihi derin ve ince bir çalışmanın
mahsulüdür. O, Osmanlı Türkleri arasında umumî tarih
yazan müverrihlerin en büyüklerinden biridir.
Müneccimbaşı, ilim
olduğu kadar da zarif, nükteci ve iyi yürekli bir
adamdı. Her mecliste güzel sözler ve nükteler
söyler, bir mecliste söylediğini bir daha tekrar
etmezdi.
Bir gün aynaya bakıp
kendi zayıflık ve halsizliğini görünce ağlamış ve
ondan sonra yoksullara çok para vermiştir. Sebebi
sorulduğu zaman şöyle demiştir: «ücretle çalışan bir
işçi olsaydım kimse beni iki lokma karşılığı olarak
bile kullanmazdı. Böyle iken Tanrı beni haremeyne
hizmetkâr ve bir cihan padişahına müneccimbaşı
yaptı. Suçlarım bağışlanmış olduğu için ağladım».
Eserleri şunlardır:
1— «Âdab-ı Mütâle'a»:
Osmanlılarda kendisinden önce bu vadide eser yazan
yoktur.
2— «Beyzâvî; Tefsirine
Haşiye»: Beyzâvî Tefsirine haşiye yazan
Sadreddinzâdeye zeyil olarak yazılmıştır.
3— «Şerh-i kitâb-ı
Ahlâk»: Allâme Kadı Adudun Arapça ahlâk kitabının
Arapça şerhi.
4— «Cayet ül-Beyân»:
Mevlânâ Isâmın acemce istiare risalesinin Arapça
olarak şerhi ve tekmilî.
5— «Vesilet ül-Vüsûl
ilâ Ma’rifet İl-Hamli vel-Mahmûl»: Mantık ilmine
dair bir eser.
6— Talikat 'ala
Uklidis»: Hendeseye dair bir eser.
7— «Letaifnâme»: Übeyd-i Zâkânînin Dilküşâ adlı eserinin Türkçeye
tercümesi.
8— «Risale-i Mûsikiyye».
9— «Risale fî Tahkik
il-Masdar».
10—
«Lisân ül-Gayb vel-İlhâm»: Harem-i nebevide
okuttuğu tefsir dersleri. Bir nüshası Edirne’deki
Selimiye Kütüphanesinde.
11— «Tuhfet ül-Mü'minîn»: Tıb kitabı.
12—
«Divan».
13 — «Sahâyif
ül-Ahbâr fî Vekayi'il-A'sâr» veya «Câmi'üd-Düvel»
adındaki Arapça umumî tarih.
Müneccimbaşının
tezkerelerdeki şiirlerini Sadettin Nüzhet
toplamıştır. ( Türk Şairleri, I. 303) ki şunlardır:
