İşbara HAN

Doğu Gök Türkleri'nin kağanlarından Kara Kağan zamanında (619 - 630) han unvanını almış bir şahsiyet ise de, hakkında fazla bilgi yoktur. Unvanı, kendisinin Gök Türk Eçine hanedanına mensup olduğunu ve memleketin mühim bir bölümünü İdare ettiğini göstermektedir, İşbara, cesur mânâsında bir kelime olup Çinliler tarafından Şa-po-lio şeklinde yazılmış, birçok Türk hanları ve beyleri bu unvanı taşımıştır. Orhun yazıtlarında da İşbara Yamtar diye bir beyin adı geçer.

İşbara Han, 630 yılında Kara Kağan ile birlikte tutsak edilerek Çin'in başkenti Siganfu'ya getirilmiş ve kendisine hassa kumandanlığı verilmişti.

634'te Kara Kağan'ın esarette ölümü Türkler arasında o kadar büyük bir keder ve heyecan uyandırmıştır ki, Türk büyüklerinden olup Uluğ Tarkan diye anılan birisi, arkadan da İşbara Han, intihar ederek millî felâketi karakterlendirmişlerdir. (19. cilt, s. 478)

İL BİLGE KATUN

Gök Türk katun (imparatoriçe)u. Türk târihinin büyük şahsiyetlerinden Ilteriş Kutluğ Kağan (b. bk.)'ın zevcesi ve Bilge Kağan'la Kül Tegin'in anasıdır.

İl Bilge ad olmayıp bütün eski Türklerde âdet olduğu üzere unvandır. İl, "devlet ve millet", bilge, "bilgili" demek olduğuna göre bu üç kelimeli tamlama "ilin bilgili imparatoriçesi" anlamına gelmektedir. Türk soyundan bir prenses olduğu muhakkak olmakla beraber kimin kızı olduğu, doğum ve ölüm târihleri belli değildir.

Kül Tigin anıtından anlaşıldığına göre, İlteriş Kutluğ Kağan'ın ihtilâl bayrağını açtığı 681 yılında onunla evli bulunuyordu.

Bilge Kağan ağzından yazılıp 732'de dikilen Kül Tigin anıtında, Kül Tigin'i yetiştirmiş olması dolayısıyla kendisinden kısaca bahsolunmaktadır. Babası Ilteriş Kutluğ Kağan öldüğü zaman 7 yaşında kalmış olan Kül Tigin'in "Umay gibi" olan o kadın tarafından yetiştirildiği ifade olunmuştur. Mübalâğaya hemen hiç yer verilmeyen Orhon yazıtlarında bu kadının şefkat tanrıçası olan Umay'a benzetilmesi, meziyet ve faziletinin en büyük delilidir. (20. cilt, s. 70)

İLTERİŞ KUTLUĞ KAĞAN

(Asıl adı büyük bir İhtimalle Kutluğ = Kutlu; 681 - 693), Doğu Gök Türk kağanlarının en Önemlilerinden biri ve Çin saldırısıyla 630'da yıkılarak Doğu Gök Türk ülkesinde hâkimiyetin Sırtarduşlar'a geçmesinden sonra Gök Türk hanedanını yine başa geçirmek için yapılan birçok başarısız teşebbüsün sonunda bunu başarabilen bir millî kahraman. Kara Kağan (619 - 630) soyundan gelmedir ve herhalde onun torunu veya torununun oğlu olacaktır.

681'de 17 kişiyle Gök Türk Devleti'ni diriltmek gibi cüretli bir teşebbüse giriştiği zaman kendisine İlk katılanlar arasında Bilge Tonyukuk gibi çok akıllı ve bilgili birisinin de bulunması Kutluğ'un işini kolaylaştırmıştır. Tanınmış bir tegin olduğu için yanına koşanlarla 70 kişi olduktan sonra adam toplamak için Çinlilerle çarpışmaya başlamış, hızla büyüyen maiyeti 700 kişi olunca bağımsızlıklarını ilân etmişlerdir. Bilge Tonyukuk yazıtında bu 700 kişiden üçte ikisinin atlı, üçte birinin yaya olduğu açıklanır. O zamanki Türk ordusu hep atlılardan meydana geldiği İçin 700 kişinin üçte birinin yaya olması başlangıçta çok yoksul olduklarını gösterir.