4

5 000 kişi oldukları zaman devleti eski Türk türesine göre yeniden düzene koymuşlardır. Yine eski geleneğe uyularak Kutluğ'a devleti ve milleti derleyip toparladığı için İlteriş Kağan unvanı verilmiştir.

İlteriş Kutluğ Kağan, Doğu Gök Türk Kağanlığı'nı diriltmek için 12 yıllık kağanlığında 17'si Çinlilere karşı olan 47 sefere çıkıp bunların 20'sinde savaşmıştır. Bu, kağanın durup dinlenmeden milleti için uğraştığını gösterir. Düşmanla çarpışılmayan seferler doyumluk toplandıktan sonra düşmanı beklemeden dönülen seferlerdir.

47 seferin 30'u eskiden devlete bağlı olup sonra Kara Kağan'ın 630'daki tutsaklığı İle kendi başlarına buyruk kesilen eski tabaaya, yâni Dokuz Oğuz, Otuz Tatar, Kırgız, Üç Kurıkan, Kıtay ve Tatabılar'a karşı yapılmış, bunlar devlete bağlanmıştır.

682'de Çin'e yapılan akınlar çok başarılı olmuş, millet zenginleşmiştir. 683'te Çin'e yine akın edilmiş, 684 ve 685'te yapılan akınlarda Çin orduları yenilmiştir. Çinliler pek büyük hazırlıktan sonra ancak 686'da İlteriş Kutluğ Kağan'ın akınlarını durdurabilmişlerdir, Türkler Gobi Çölü'nün kuzeyine çekilince, 200 000 kişilik büyük bir ordu gönderen Çinliler İlteriş Kutluğ Kağan'ı yok etmek istemişlerse de, Çin kumandanının beceriksizliği yüzünden başarı kazanamamışlardır.

690'da Batı Türkleri'ni de devlete katmak için yaptığı seferde Batı ülkesinin bir bölümünü almıştır. Büyük devlet kurucularından ve başbuğlardan ve büyük kusurları olmayan büyüklerdendir. Eski Türk yazıtlarında söylendiği gibi, azlık, milleti çoğaltmış, yoksul milleti zengin etmiştir. Eşi İl Bilge Katun da fazilet timsali bir kadındı ki İlteriş Kutluğ Kağan'ın 8 ve 7 yaşında yetim kalan oğullarını büyütmüş, bunlardan küçüğü Kül Tegin (b. bk.) büyük kahraman ve kumandan olarak târihe geçmiştir. (20. cilt, s. 101)

KAĞAN

Türk devlet başkanlarının eski çağlardaki unvanı, imparator. Bu unvan eski Türk devleti olan Hunlar'da yoktu. Hunlar, devlet başkanlarına "yabgu" diyorlardı ki XI. yüzyıla kadar Karluk ve Oğuz Türkleri arasında kullanılmıştır. Kağan kelimesinin ilk önce, Hunlar'dan sonra Türk devleti hâkimiyetini ele alan Siyenpi'lerde kullanıldığı görülüyor.

Türkler üzerindeki hakimiyetleri 216-394 yılları arasında devam eden, Siyenpi'lerde, 265 yıllarında kağan kelimesinin kullanıldığı ortaya konmuştur (A. Caferoglu, Tukyu v.e Uygurlarda Han Unvanları, Türk Hukuk ve iktisat Tarihi Mecmuası I, 1931).

Türk devlet geleneğinde devlet başkanlarının bir başarıdan sonra yeni unvan alması âdet olduğundan Kağan unvanını alan Siyenpi hükümdarının Çinlilerce adı Lie - vi şeklinde yazılıp Türkçesi bilinmeyen ve 261 - 277 yılları arasında hükümdarlık eden şahıs olduğu ve 271'de Kuzey Çin'in bir bölümünü zaptet mesi üzerine bu unvanı aldığı düşünülebilir.